Yupiter
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46–47-b. — ziyouz.com
Yupiter (lot. — qadimgi Rimliklarning oyaiy xudosi nomidan) — Quyoş sistemasidagi eng katta, Quyoşdan uzoqligi böyiça beşinçi sayyora. Astronomik belgisi S.. Quyoşdan örtaça uzoqligi 5,204 astronomş birlik (778,6 mln.km) ga teng. Orbitasining ekssentrisiteti 0,0484. Orbita tekisligi va ekliptika orasidagi burçak G18. Quyoş atrofida siderik aylaniş davri 4332,59 sutka (11,862 yil), orbita böylab örtaça tezligi 13,01 km/s. Yerdan Quyoşga nisbatan qarama-qarşi turişi har 398,88 sutkada qaytariladi (sinodik davr), ya'ni bunday röpara turiş vaziyati har gal avvalgisidan deyarli bir oy keç keladi. Bu vaqtda Yu. közga ança ravşan {Venera va Marsdzm keyin) sayyora bölib körinadi. Uning körinma yulduz kattaligi — 1,2 dan 2,7 gaça özgarib turadi. Yu. teleskopda elliptik disk şaklida körinadi. Körinma diametri 32» dan 50» gaça özgarib turadi. 17-asr boşida Yu.ni T.Galiley birinçi bölib öz teleskopida kuzatgan. Yu.ning haqiqiy ekvatorial diametri 143600 km bölib, Yer diametridan 11,26 marta katta. Uning qutbiy diametri böyiça bosiqligi 1/16 bölib, qutbiy diametri ekvatorial diametridan 1100 km ga qisqadir. Yu.ning sirti Yer sirtidan 122 marta, hajmi 1345 marta kattgg, yöddoşlarining harakatlariga asosan aniqdangan massasi Yernikidan 318,36 marta katta, ya'ni 191029g; lekin ziçliga Yer ziçligining 0,24 qismiga teng, ya'ni 1,33 g/sm3. Yu. sathidagi oğirlik — tezlanişi Yerdagidan 2,51 marta katta, kritik tezlik, ya'ni oğirlik kuçi ta'sirini yengib çiqiş tezligi 59,5 km/s. Teleskopda kuzatilganda Yu. sirtida ekvator böylab qora belboğlar qörinadi. Bu belboğlar vaqt ötişi bilan özgarib turadi, bundan körinayotgan hodisalar uning sirtida emas, balki atmosferasiga tegişli, degan xulosa kelib çiqadi. Yu. gardişida bunday özgarib turadigan belboğlardan taşqari deyarli doimiy, özgarmaydigan detallar ham quzatiladi. Mas, 1878 yilda kaşf etilgan qizil doğ elliptik şaklda bölib, uning ölçami 13000x40000 km. 1974 yilda AQŞ ning «Pioner11» sayyoralararo avtomatik styasining 43000 km masofadan yuborgan ma'lumotlariga qaraganda qizil doğ hozir ham rivojlanib borayotgan ulkan atmosfera töfonidan iborat ekanligi ma'lum böldi. Bu doğ Yu. atmosferadagi juda kuçli qözğaliş jarayoni bölib, gaz massasining aylanişi bölişi mumkin degan taxmin bor, ammo bu hodisaning sababi aniq emas. Qizil doğ ba'zi yillarda keskin qizil rangda, ba'zi yillarda oqiş rangda bölib, yaxşi körinmaydi, hatto butunlay körinmay qolişi ham mumkin.
Yu.ning ziçligi boşqa gigant sayyoralardagiga nisbatan kam bölgani uçun u, asosan, vodorod va geliydan iborat bölişi mumkin, degan xulosa kelib çiqadi. Yu. atmosferasi 60% molekulyar vodorod, 36% geliy, 3% neon, 1% ga yaqin ammiak va metandan taşkil topgan. Yu. atmosferasidagi vodorod va geliyning özaro nisbati Quyoşdagidek. Şuningdek, Yu.ning magnit qutblari Yer magnit qutblariga qarama-qarşi ekanligi va kuçli radiatsion belboğlar mavjud bölib, Yernikidan 10 marta kuçli, radiatsion belboğlarida elektronlar konsentratsiyasining 1000 marta ortiqligi tasdiqlandi. Harakatlanuvçi detallarini kuzatiş natijasida Yu.ning öz öqi atrofida aylanişi aniqlangan. Yu. ekvator tekisligining ekliptika tekisligiga oğmaligi 3° G bölib, unda yil fasllari yöq va har xil kenglamalarda aylaniş davri turliça. Yu. Yerga nisbatan Quyoş energiyasini 27marta kamroq oladi, şuning uçun Quyoş nuri tuşgan va eng köp isiydigan hududlari sirtidagi t-ra — 100—150°. Şuning uçun Yu.dagi bulutlar past trada kondensatsiyalangan ammiak kristallaridan iborat deb hisoblanadi. Yu.ning 17 ta yöldoşi bölib, eng yirik 4 tasini 1610 yilda G.Galiley oçgan (q. Sayyoralarning yöldoşlari). Ular Io, Yevropa, Ganimed va Kallisto bölib, kiçik durbinda körinadi. Ularning orbitalari deyarli aylanadan iborat va Yu.ning ekvator tekisligida yotadi. Daniyalik astronom O.Ryomer 1675 yilda Yu. birinçi yöldoşining tutilişi (Yu.ning orqasiga ötişi)ni kuzatib, yoruğlik tezligini ölçagan, 4 ta yöldoşning sirtidagi detallarni kuzatib, ularning öz öqi atrofida aylaniş davri Yu. atrofida aylaniş davriga tengligini va ular doim Yu.ga bir tomoni bilan turişini aniqlagan. Yu.ning yöldoşlarida atmosfera topilmagan. 19—20-asrlarda Yu.ning yana 13 ta juda kiçik yöldoşlari topildi (17yöldoş 1999 yil kaşf etilgan). Bulardan 8 13 va 17 yöldoşlarning sayyora atrofida teskari tomonga harakatlanişi aniqlangan. Yu.ni tadqiqetişda AQŞ ning Yu. yaqinidan uçib ötgan «Pioner10» (1973), «Pioner11» (1974), «Voyajer1», «Voyajer2»> (1979) sayyoralararo avtomatik st-yalari va sayyoraning birinçi sun'iy yöldoşi «Galileo» (1995—2001) kemasining hissasi juda katta böddi. Bu kema yordamida Yu.ning juda şaffof va yupqa taşqi halqasi borligi aniqlandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮПИТЕР (лот. — қадимги Римликларнинг ояий худоси номидан) — Қуёш системасидаги энг катта, Қуёшдан узоқлиги бўйича бешинчи сайёра. Астрономик белгиси Ц.. Қуёшдан ўртача узоқлиги 5,204 астрономш бирлик (778,6 млн.км) га тенг. Орбитасининг эксцентриситети 0,0484. Орбита текислиги ва эклиптика орасидаги бурчак Г18. Қуёш атрофида сидерик айланиш даври 4332,59 сутка (11,862 йил), орбита бўйлаб ўртача тезлиги 13,01 км/с. Ердан Қуёшга нисбатан қарама-қарши туриши ҳар 398,88 суткада қайтарилади (синодик давр), яъни бундай рўпара туриш вазияти ҳар гал аввалгисидан деярли бир ой кеч келади. Бу вақтда Ю. кўзга анча равшан {Венера ва Марсдзм кейин) сайёра бўлиб кўринади. Унинг кўринма юлдуз катталиги — 1,2 дан 2,7 гача ўзгариб туради. Ю. телескопда эллиптик диск шаклида кўринади. Кўринма диаметри 32» дан 50» гача ўзгариб туради. 17-аср бошида Ю.ни Т.Галилей биринчи бўлиб ўз телескопида кузатган. Ю.нинг ҳақиқий экваториал диаметри 143600 км бўлиб, Ер диаметридан 11,26 марта катта. Унинг қутбий диаметри бўйича босиқлиги 1/16 бўлиб, қутбий диаметри экваториал диаметридан 1100 км га қисқадир. Ю.нинг сирти Ер сиртидан 122 марта, ҳажми 1345 марта каттгг, йўддошларининг ҳаракатларига асосан аниқданган массаси Ерникидан 318,36 марта катта, яъни 191029г; лекин зичлига Ер зичлигининг 0,24 қисмига тенг, яъни 1,33 г/см3. Ю. сатҳидаги оғирлик — тезланиши Ердагидан 2,51 марта катта, критик тезлик, яъни оғирлик кучи таъсирини енгиб чиқиш тезлиги 59,5 км/с. Телескопда кузатилганда Ю. сиртида экватор бўйлаб қора белбоғлар қўринади. Бу белбоғлар вақт ўтиши билан ўзгариб туради, бундан кўринаётган ҳодисалар унинг сиртида эмас, балки атмосферасига тегишли, деган хулоса келиб чиқади. Ю. гардишида бундай ўзгариб турадиган белбоғлардан ташқари деярли доимий, ўзгармайдиган деталлар ҳам қузатилади. Мас, 1878 йилда кашф этилган қизил доғ эллиптик шаклда бўлиб, унинг ўлчами 13000x40000 км. 1974 йилда АҚШ нинг «Пионер11» сайёралараро автоматик стясининг 43000 км масофадан юборган маълумотларига қараганда қизил доғ ҳозир ҳам ривожланиб бораётган улкан атмосфера тўфонидан иборат эканлиги маълум бўлди. Бу доғ Ю. атмосферадаги жуда кучли қўзғалиш жараёни бўлиб, газ массасининг айланиши бўлиши мумкин деган тахмин бор, аммо бу ҳодисанинг сабаби аниқ эмас. Қизил доғ баъзи йилларда кескин қизил рангда, баъзи йилларда оқиш рангда бўлиб, яхши кўринмайди, ҳатто бутунлай кўринмай қолиши ҳам мумкин.
Ю.нинг зичлиги бошқа гигант сайёралардагига нисбатан кам бўлгани учун у, асосан, водород ва гелийдан иборат бўлиши мумкин, деган хулоса келиб чиқади. Ю. атмосфераси 60% молекуляр водород, 36% гелий, 3% неон, 1% га яқин аммиак ва метандан ташкил топган. Ю. атмосферасидаги водород ва гелийнинг ўзаро нисбати Қуёшдагидек. Шунингдек, Ю.нинг магнит қутблари Ер магнит қутбларига қарама-қарши эканлиги ва кучли радиацион белбоғлар мавжуд бўлиб, Ерникидан 10 марта кучли, радиацион белбоғларида электронлар концентрациясининг 1000 марта ортиқлиги тасдиқланди. Ҳаракатланувчи деталларини кузатиш натижасида Ю.нинг ўз ўқи атрофида айланиши аниқланган. Ю. экватор текислигининг эклиптика текислигига оғмалиги 3° Г бўлиб, унда йил фасллари йўқ ва ҳар хил кенгламаларда айланиш даври турлича. Ю. Ерга нисбатан Қуёш энергиясини 27марта камроқ олади, шунинг учун Қуёш нури тушган ва энг кўп исийдиган ҳудудлари сиртидаги т-ра — 100—150°. Шунинг учун Ю.даги булутлар паст трада конденсацияланган аммиак кристалларидан иборат деб ҳисобланади. Ю.нинг 17 та йўлдоши бўлиб, энг йирик 4 тасини 1610 йилда Г.Галилей очган (қ. Сайёраларнинг йўлдошлари). Улар Ио, Европа, Ганимед ва Каллисто бўлиб, кичик дурбинда кўринади. Уларнинг орбиталари деярли айланадан иборат ва Ю.нинг экватор текислигида ётади. Даниялик астроном О.Рёмер 1675 йилда Ю. биринчи йўлдошининг тутилиши (Ю.нинг орқасига ўтиши)ни кузатиб, ёруғлик тезлигини ўлчаган, 4 та йўлдошнинг сиртидаги деталларни кузатиб, уларнинг ўз ўқи атрофида айланиш даври Ю. атрофида айланиш даврига тенглигини ва улар доим Ю.га бир томони билан туришини аниқлаган. Ю.нинг йўлдошларида атмосфера топилмаган. 19—20-асрларда Ю.нинг яна 13 та жуда кичик йўлдошлари топилди (17йўлдош 1999 йил кашф этилган). Булардан 8 13 ва 17 йўлдошларнинг сайёра атрофида тескари томонга ҳаракатланиши аниқланган. Ю.ни тадқиқэтишда АҚШ нинг Ю. яқинидан учиб ўтган «Пионер10» (1973), «Пионер11» (1974), «Вояжер1», «Вояжер2»> (1979) сайёралараро автоматик ст-ялари ва сайёранинг биринчи сунъий йўлдоши «Галилео» (1995—2001) кемасининг ҳиссаси жуда катта бўдди. Бу кема ёрдамида Ю.нинг жуда шаффоф ва юпқа ташқи ҳалқаси борлиги аниқланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.