Yupiter

Yupiter — Quyoş tizimidagi eng katta va Quyoşdan uzoqligi böyiça beşinçi sayyora. U gaz gigantlari guruhiga kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Yupiterning massasi Quyoş tizimidagi qolgan barça sayyoralar massasining yiğindisidan taxminan 2,5 baravar katta, lekin Quyoş massasining mingdan biridan sal kamroq. Tungi osmonda u Oy va Veneradan keyin eng yorqin tabiiy jism bölib, qadim zamonlardan beri kuzatib kelinadi.1

Sayyora qadimgi rimliklarning oliy xudosi Yupiter şarafiga nomlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi yunonlar uni Zevs nomi bilan atagan, Xalqaro astronomiya ittifoqi bu nomni 1976-yilda rasman tasdiqlagan, sayyoraning yangi topilgan yöldoşlariga esa Yupiter afsonalaridagi qahramonlar nomi berilmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, Bobil astronomlari Yupiterni miloddan avvalgi 7–8-asrlardayoq kuzatgan va uni oliy xudosi Marduk bilan boğlagan; qadimgi xitoyliklar esa uning 12 yilga yaqin aylaniş davriga tayanib, 12 yillik muçal tizimini tuzgan.

ÖzME'ga köra, Yupiter Quyoşdan örtaça 5,204 astronomik birlik (778,6 million km) uzoqlikda joylaşgan, Orbitasining ekssentrisiteti 0,0484. U Quyoş atrofini 4332,59 sutkada (11,862 yil) bir marta aylanib çiqadi, orbitadagi örtaça tezligi 13,01 km/s. Yer va Yupiterning Quyoşga nisbatan qarama-qarşi turişi har 398,88 sutkada takrorlanadi; bu paytda sayyora ayniqsa yorqin körinadi.

Yupiter öz öqi atrofida juda tez aylanadi: inglizça Vikipediyaga köra, ekvator mintaqasida bir aylaniş 9 soat 50 daqiqaga yaqin davom etadi. Şu sababli sayyora qutblarida siqiq şaklga ega: ÖzME'ga köra, qutbiy diametri ekvatorial diametridan taxminan 1100 km qisqa. Aylaniş öqi orbita tekisligiga deyarli tik, oğiş atigi 3° atrofida, şuning uçun Yupiterda yil fasllari deyarli sezilmaydi. Turli kengliklarda aylaniş davri bir xil emas.

ÖzME'ga köra, sayyoraning ekvatorial diametri 143 600 km — Yernikidan 11 marta katta, sirti Yernikidan 122 marta, hajmi esa 1300 martadan ortiq katta. Massasi Yer massasidan 318 baravar ortiq, biroq örtaça ziçligi 1,33 g/sm³, ya'ni Yernikining çoragiga yaqin. Bulutlar qatlami sathida erkin tuşiş tezlanişi Yerdagidan 2,5 marta yuqori, ikkinçi kosmik tezlik esa 59,5 km/s.

Inglizça Vikipediyaga köra, Yupiter atmosferasi massa böyiça taxminan 76 foiz vodorod va 24 foiz geliydan iborat; oz miqdorda ammiak, suv buği, metan, vodorod sulfid va boşqa birikmalar ham bor. ÖzME atmosfera tarkibidagi neon va ammiakni ham qayd etadi. Sayyora içi suyuq metall holatidagi vodorod qatlamidan va ziçroq moddadan tarkib topgan yadrodan iborat deb taxmin qilinadi. Yupiter Quyoşdan Yerga nisbatan 27 marta kam energiya oladi, Quyoş yoritadigan bulutlar sathida harorat −100...−150° atrofida; bulutlar asosan muzlagan ammiak kristallaridan tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, sayyora içining sekin siqilişi u Quyoşdan oladiganidan köproq issiqlik ajratişiga sabab böladi.

Teleskopda Yupiter diskida ekvatorga parallel qora va oç belboğlar körinadi, ular doimo özgarib turadi. Eng maşhur detal — Katta qizil doğ, ulkan antisiklon böroni. ÖzME uni 1878-yilda aniqlangan deb körsatadi, inglizça Vikipediyaga köra esa u 1831-yildan beri qayd etib kelinadi va Yerdan kattaroq bölsa-da, keyingi ön yilliklarda sezilarli kiçraygan. Yupiterning magnit maydoni Quyoş tizimi sayyoralari orasida eng kuçli, atrofida kuçli radiatsiya belboğlari bor.

1610-yilda Galileo Galiley teleskop yordamida Yupiterning tört eng katta yöldoşi — Io, Yevropa, Ganimed va Kallistoni kaşf etgan; ular oddiy durbinda ham körinadi. ÖzME'ga köra, 1675-yilda daniyalik astronom Ole Römer Yupiter yöldoşining tutilişini kuzatib, yoruğlik tezligini birinçi bor ölçagan. ÖzME naşr etilgan paytda 17 ta yöldoş ma'lum edi, inglizça Vikipediya esa hozirda kamida 115 ta yöldoş borligini yozadi; ulardan Ganimed Merkuriy sayyorasidan ham katta. Yupiterni asosan çangdan tarkib topgan xira halqalar tizimi örab turadi, uning mavjudligi kosmik apparatlar yordamida aniqlangan.

Sayyoraga ilk bor 1973-yilda «Pioner-10», 1974-yilda «Pioner-11», 1979-yilda «Voyajer-1» va «Voyajer-2» apparatlari yaqinlaşgan. 1995-yilda «Galileo» Yupiterning birinçi sun'iy yöldoşiga aylangan; inglizça Vikipediyaga köra, u 1994-yilda Şumeyker-Levi 9 kometasining sayyoraga qulaşini ham kuzatgan. 2016-yildan Yupiterni qutbiy orbitadan «Juno» apparati örganmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, sayyoraning muzli yöldoşlarini tadqiq qiliş uçun 2023-yilda Ovrupa kosmik agentligining JUICE apparati, söngra NASAning «Europa Clipper» missiyasi uçirilgan.