Orbita

Orbita (lotinça orbita — «yöl») — jismning boşqa jismning tortişiş kuçi ta'sirida bosib ötadigan egri yöli. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, bu atamani Yoxannes Kepler 1609-yilda «Yangi astronomiya» kitobida kiritgan.

Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, orbita — moddiy nuqtaning ma'lum kuçlar maydonida, tanlangan koordinatalar tizimidagi harakat trayektoriyasi. Osmon mexanikasida bu — massasi ança katta boşqa jismning tortişiş maydonidagi samoviy jism (yulduz atrofidagi sayyora, kometa yoki asteroid) trayektoriyasi. Massa markazida boşlangan töğri burçakli koordinatalar tizimida u konus kesimi — aylana, ellips, parabola yoki giperbola şaklida böladi, fokusi esa tizimning massa markaziga töğri keladi.

Inglizça Vikipediya orbitani tortuvçi kuç ta'siridagi egri trayektoriya deb ta'riflaydi. Odatda orbita deganda muntazam takrorlanadigan yöl tuşuniladi. Misollar: yulduz atrofidagi sayyora, sayyora atrofidagi tabiiy yöldoş, Yer yoki Oy atrofidagi sun'iy yöldoş. Taxminan sayyoralar va yöldoşlar ellips böylab harakatlanadi, massa markazi esa ellipsning fokusida turadi.

Orbitani Kepler elementlari aniqlaydi: fokus parametri va yarim katta öq (orbita ölçami), ekssentriklik (şakli), moyillik, ortib boruvçi tugun uzunligi (orbita tekisligining holati), periapsis argumenti va jismning periapsisdan ötiş momenti. Bu elementlar orbita ellips, parabola yoki giperbola ekanidan qat'i nazar uni bir qiymatli belgilaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ikki jism bir-biriga eng yaqin nuqta periapsis, eng uzoq nuqta apoapsis deyiladi. Yer atrofida ular perigey va apogey, Quyoş atrofida perigeliy va afeliy deb ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, sayyoralarning körinma harakati dastlab samoviy sferalar ğoyasi bilan tuşuntirilgan; bu ğoya Evdoks va Aristotel davridagi ellinistik astronomiyadan kelgan. Ptolemey modelga deferent va epitsikllarni qöşgan, Kopernik esa Quyoşni markazga qöyib uni soddalaştirgan.

Zamonaviy ta'rifning asosini Kepler uç qonuni bilan qöygan: sayyora orbitalari aylana emas, ellips va Quyoş uning bir fokusida turadi; sayyora tezligi Quyoşdan masofaga boğliq; sayyoralarning Quyoşdan masofalari kublari ularning aylaniş davrlari kvadratlariga proportsional. Misol: Yupiter Quyoşdan taxminan 5,2 astronomik birlik uzoqlikda va 11,86 yilda, Venera 0,723 birlik uzoqlikda va 0,615 yilda bir marta aylanadi. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, Kepler bu qonunlarni Mars orbitasini aylana deb topişga qilingan uzoq natijasiz urinişlardan söng, Tixo Brage ölçovlari asosida işlab çiqqan.

Nyuton Kepler qonunlarini öz tortişiş nazariyasidan keltirib çiqariş mumkinligini körsatgan. 1846-yilda Urben Le Verye Uran orbitasidagi tuşuntirilmagan oğişlarga tayanib Neptun örnini başorat qilgan. Eynşteyn 1916-yilgi işida tortişişni fazo-vaqt egriligi bilan izohlagan; unga köra orbitalar geodezik çiziqlar böylab ketadi. Nisbiylik nazariyasi Merkuriy perigeliyining tuşuntirilmay qolgan pretsessiyasini ham izohlagan, biroq qisqa muddatli hisoblar uçun Nyuton yeçimi qöllanaveradi — u osonroq va yetarliça aniq.

Özbekça va rusça Vikipediyada orbitalar bir neça belgiga köra tasniflanadi:

• Markaziy jismga köra: galaktosentrik (galaktika markazi atrofida), geliosentrik (Quyoş atrofida), geosentrik (Yer atrofida), Oy atrofidagi (selenotsentrik), areotsentrik (Mars atrofida).
• Yer atrofidagi orbitaning balandligiga köra: past (2000 km gaça), örta-yuqori (GPS, GLONASS, Beidou, Galileo şu orbitada), geosinxron (35 786 km; davri Yerning yulduz kuniga teng) va yuqori elliptik. Geostatsionar orbita — ekvatorga nisbatan moyilligi nolga teng geosinxron orbita.
• Ekssentrisitetga köra: dumaloq (e = 0), elliptik (0 < e < 1), parabolik (e = 1), giperbolik (e > 1).
• Moyillikka köra: moyil (i > 0°; i = 90° bölsa — qutbli) va ekvatorial (i = 0°).
• Harakat yönalişiga köra: töğri (markaziy jism aylanişi bilan bir yönalişda) va retrograd (teskari).
• Vazifasiga köra: yöq qiliş orbitasi (faol muddati tugagan sun'iy yöldoşlar uçun), eng kam yoqilği sarflanadigan uzatiş traektoriyasi, past mos yozuvlar orbitasi.