Yura sistemasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–49-b. — ziyouz.com

Yura sistemasi (DAVRI) — mezozoy erasining boşidan 2-davr. Fransiya va Şveysariyadagi Yura toğlari nomi bilan atalgan. Radiogeologik metod bilan aniqlanişiça, Yu.s. bundan 190—195 mln. yil avval boşlanib, 69 mln. yil davom etgan. Bu terminni fanga fransuz geologi A.Bronyar (1829) kiritgan. U trias sistemasidan keyin bör sistemasidan oldin keladi. Yu.s. 3 bölim (quyi, örta, yuqori) va 11 yarusga bölinadi.

Yura jinslari barça qit'alarda tarqalgan; okean tubidagilari burğilaş yöli bilan aniqlangan. Tarkibi va paydo böliş şaroitlariga köra turlituman; ular dengiz va quruqlikdagi qumtoşgilli jinslar bölib, keyinçalik gilli va apsidli slanetslarga (geosinklinal oblastlarda) aylangan, karbonatli jinslar (asosan, ohaktoşlar), tuzli qatlamlar hamda vulkanogen jinslar, jumladan, suv ostida hosil bölgan jinslar (Şim. va Janubiy Amerikaning ğarbiy çekkalari, Şarqiy Osiyo va Örta dengiz mintaqasining ba'ei bir maydonlari)dan iborat. Ğarbiy Yevropa, Qrim, Kavkazda kimerij bilan oksford yaruslari orasida luzitaniya yarusi ajratiladi. Trias sistemasiga nisbatan Yu.s.da tektonik harakatlar avj oladi. Geosinklinallarda burmalanişlar sodir böladi. Tinç okean çekkalarida burmalanişlar yanada şiddatli keçadi. Platformalarda dengiz bosib kirişi (transgressiya) va çekinişi (regressiya) bölib ötadi. Yer pöstining platforma qismlarida yoriqlar hosil bölib, yaxlit quruqlik 2 ga — Lavraziya va Gondvana materiklariga bölina boşlagan va Yer kurrasi qiyofasi butunlay özgarib ketgan. Yu.s. boşlarida materiklarning köp qismida quruqlik saqlanib, faqat 18% dengiz bilan qoplanadi. Dengiz, asosan, geosinklinallarda va yoş epigersin platformalarida joylaşadi. Bulardan taşqari, materiklarning katta qismida iqlim juda sernam bölgan, natijada subakval muhitda ösimlik qoldiqlariga boy bölgan kontinental formatsiyalar töplangan. Markaziy Amerika, Avstraliyaning şarqiy qismida, qisman Yevropada kömirli formatsiyalar keng tarqalgan gumid tipli (mas, Manğişloqda), şuningdek arid tipli (Xitoy jan., Hindiston) qizil rangli yotqiziqlar töplanadi. Paleogeografik va paleotektonik şaroitlarda çökindilar töplanişi böyiça örta yura davri quyi yuradan deyarli farq qilmaydi (quyi yura davrida çökindilar hosil bölgan umumiy maydon ança köpaygan, jumladan, Şarqiy Yevropa va Şim. Amerika platformalarida). Yuqori yura davrida muhim tektonik özgarişlar sodir bölgan. Şarqiy Yevropa platformasi, Arktika havzasi, Şarqiy Afrika, Madagaskar va Ğarbiy Avstraliyani suv bosadi. Qoyali toğlar şarqiy qismida GalfKosta botiği va unga yondoşgan MeksikaAntil geosinklinalida dengiz hosil böldi. Venesueladan boşlab Olovli Yer o.ga qadar yagona dengiz tarkib topadi. Transgressiya karbonatli formatsiyalarning köproq töplanişiga olib keladi, şu bilan birga boşqa geologik davrlardan farqi karbonat formatsiyalari Yevrosiyo va Afrikada geosinklinal oblastlar taşqarisida ham töplanadi va bularga yondoşgan Yevropa, Şim. Afrika va Arabiston platformalari yon bağirlarigaça tarqaladi. Yuqori yura davrida evaporitlar sedimentatsiyasi (çökişi) ança jadallaşgan. Umuman, Yu.s.da neftgazli formatsiyalarning töplanişi uçun juda qulay paleotektonik va paleogeofafik şaroitlar yuzaga kelgan. Bu davr formatsiyalari bilan eng köp neftgaz oblastlari boğliqdir. Ularning asosiy qismi Lavraziya guruhidagi okeankontinental tipli litosfera plitalari bilan boğliq (şundan Yevrosiyoda 45 ta, Şim. Amerika litosfera plitasida 20 ta). Kontinental litosfera plitalarida faqat 16 ta neftgaz oblastlari mavjud. Bular turli burmalanişlarning geostrukturaviy elementlarida (tokembriydan alp burmalanişigaça) joylaşgan.

Platformalarning ikki guruhida uglevodorodlarning hududiy töplanişi — karbonat, karbonatbölakli, bölakli dengiz, şuningdek, bölakli kontinental formatsiyalarida joylaşgan. Boşqa sistemalardan Yu.sning farqi şundaki, bu davrda Gondvana guruhidagi materiklarda uglevodorod karbonatli dengiz formatsiyalarida köproq töplangan, Lavraziya guruhiga mansub bölgan geosinklinallarda esa Gondvana karbonatli dengiz va kontinental bölakli formatsiyalarda yuzaga kelgan.

Yu.s hayvonot dunyosi turlituman mollyuskalar (ammonit, amalteus, makrotsefalitis, virgatites, belemnitlar, ikki pallalilar, gastropodalar va boşqalar), braxiopodalar, ignatanlilar va marjonlardan iborat. Bahaybat dinozavrlar ham Yu.s.da paydo bölgan. Suvda yaşaydigan dinozavrlar, uçuvçi kaltakesaklar keng tarqalgan. Yu.s da dastlabki quşlar paydo bölgan. Hoz. muzliklar bilan qoplangan Grenlandiya va Antarktida hududlarida ham yaşil örmonlar mavjud bölgan. Bu davrda umurtqali hayvonlardan bahaybat (uz. 25—30 m, oğirligi 50 t) dinozavr va ixtiozavrlar, balikdar yaşagan. Suvda va quruqlikda yaşovçilar (amfibiyalar) dan baqa paydo bölgan. Ösimliklardan paporotniklar, ignabarglilar, sikafoditlar va boşqalar keng rivojlangan. Bu davr yotqiziqlari Örta Osiyo, jumladan, Özbekistonda Farğona tizmasi, Hisor tizmasining jan.ğarbiy etaklari, Özbekiston ğarbi va Ustyurtda keng tarqalgan bölib, konglomerat, qumtoş, giltoş, ohaktoş, angidrit kabi jinslardan tarkib topgan. Örta yura boşlaridan Özbekistonning ğarbiy va jan. hududlarida transgressiya yuz bergan. Yuqori yurakellovey va oksford yaruslari davomida Hisor tizmasining jan. ğarbiy etaklari, hoz. Özbekistonning ğarbiy hududi, Turkmaniston va Tojikistonning ba'zi joylari çuqur dengiz bilan qoplangan. Şu sababli bu yerlarda hoz. dengiz yotqiziqlari — ohaktoş köp. Xuddi şu hududda kimerij yarusi va titon yarusi boşlarida dengiz çekinib, örnida turli xil tuz yotqiziqlari hosil bölgan. Hoz. Farğona vodiysi hududi, Issiqköl atrofi Yu.s. boşidan oxirigaça quruqlikdan iborat bölgan. Yu.s.da iqlim yumşoq va nam bölgan. Daryolar va botqoqliklar atrofida turlituman ösimliklar ösgan. Örta Osiyodagi barça kömir konlari, Turkmanistondagi Yagman, Tojikistondagi Şörob, Qirğizistondagi Kökyonğoq, Özbekistondagi Angren,

Şarğun kömir konlari Yu.s.da hosil bölgan. Ural—Emba, Manğişloqdagi neft konlari, Buxorodagi gaz konlari ham şu davrda paydo bölgan. Yu.s yotqiziqlari, asosan, çökindi va otqindi toğ jinslaridan tarkib topgan bölib, köp joylarda uçraydi. Yura yotqiziqlari bilan kömir (14%) va neft (15% atrofida)ning dunyo böyiça zaxiralari boğliq. Yu.s.ga mansub yirik kömir konlari Şarqiy Sibir, Baykal orti, Uzoq Şarq, Bolqon ya.o., Eron, Mongoliya, Xitoy, Koreya va boşqalar r-nlarda mavjud. Neft va gaz konlari Kaspiy oldi, Kavkaz, Ğarbiy Sibir, Şim. Amerika, Yaqin va Örta Şarqda topilgan. Yu.s. davridagi nuraş pösti bilan boksit, kaolin, temir, nikel konlari va ba'zi olmos soçmalari boğliq. Yu.sdagi magmatik jarayon bilan RF hamda Şim. va Janubiy Amerikaning ğarbida qörğoşinrux, kamyob va nodir metallar konlari hosil bölişi aloqador.

Asror Abidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮРА СИСТЕМАСИ (ДАВРИ) — мезозой эрасининг бошидан 2-давр. Франция ва Швейцариядаги Юра тоғлари номи билан аталган. Радиогеологик метод билан аниқланишича, Ю.с. бундан 190—195 млн. йил аввал бошланиб, 69 млн. йил давом этган. Бу терминни фанга француз геологи А.Броньяр (1829) киритган. У триас системасидан кейин бўр системасидан олдин келади. Ю.с. 3 бўлим (қуйи, ўрта, юқори) ва 11 ярусга бўлинади.

Юра жинслари барча қитъаларда тарқалган; океан тубидагилари бурғилаш йўли билан аниқланган. Таркиби ва пайдо бўлиш шароитларига кўра турлитуман; улар денгиз ва қуруқликдаги қумтошгилли жинслар бўлиб, кейинчалик гилли ва апсидли сланецларга (геосинклиналь областларда) айланган, карбонатли жинслар (асосан, оҳактошлар), тузли қатламлар ҳамда вулканоген жинслар, жумладан, сув остида ҳосил бўлган жинслар (Шим. ва Жанубий Американинг ғарбий чеккалари, Шарқий Осиё ва Ўрта денгиз минтақасининг баъэи бир майдонлари)дан иборат. Ғарбий Европа, Қрим, Кавказда кимериж билан оксфорд яруслари орасида лузитания яруси ажратилади. Триас системасига нисбатан Ю.с.да тектоник ҳаракатлар авж олади. Геосинклиналларда бурмаланишлар содир бўлади. Тинч океан чеккаларида бурмаланишлар янада шиддатли кечади. Платформаларда денгиз босиб кириши (трансгрессия) ва чекиниши (регрессия) бўлиб ўтади. Ер пўстининг платформа қисмларида ёриқлар ҳосил бўлиб, яхлит қуруқлик 2 га — Лавразия ва Гондвана материкларига бўлина бошлаган ва Ер курраси қиёфаси бутунлай ўзгариб кетган. Ю.с. бошларида материкларнинг кўп қисмида қуруқлик сақланиб, фақат 18% денгиз билан қопланади. Денгиз, асосан, геосинклиналларда ва ёш эпигерцин платформаларида жойлашади. Булардан ташқари, материкларнинг катта қисмида иқлим жуда сернам бўлган, натижада субаквал муҳитда ўсимлик қолдиқларига бой бўлган континентал формациялар тўпланган. Марказий Америка, Австралиянинг шарқий қисмида, қисман Европада кўмирли формациялар кенг тарқалган гумид типли (мас, Манғишлоқда), шунингдек арид типли (Хитой жан., Ҳиндистон) қизил рангли ётқизиқлар тўпланади. Палеогеографик ва палеотектоник шароитларда чўкиндилар тўпланиши бўйича ўрта юра даври қуйи юрадан деярли фарқ қилмайди (қуйи юра даврида чўкиндилар ҳосил бўлган умумий майдон анча кўпайган, жумладан, Шарқий Европа ва Шим. Америка платформаларида). Юқори юра даврида муҳим тектоник ўзгаришлар содир бўлган. Шарқий Европа платформаси, Арктика ҳавзаси, Шарқий Африка, Мадагаскар ва Ғарбий Австралияни сув босади. Қояли тоғлар шарқий қисмида ГалфКоста ботиғи ва унга ёндошган МексикаАнтил геосинклиналида денгиз ҳосил бўлди. Венесуэладан бошлаб Оловли Ер о.га қадар ягона денгиз таркиб топади. Трансгрессия карбонатли формацияларнинг кўпроқ тўпланишига олиб келади, шу билан бирга бошқа геологик даврлардан фарқи карбонат формациялари Евросиё ва Африкада геосинклиналь областлар ташқарисида ҳам тўпланади ва буларга ёндошган Европа, Шим. Африка ва Арабистон платформалари ён бағирларигача тарқалади. Юқори юра даврида эвапоритлар седиментацияси (чўкиши) анча жадаллашган. Умуман, Ю.с.да нефтьгазли формацияларнинг тўпланиши учун жуда қулай палеотектоник ва палеогеофафик шароитлар юзага келган. Бу давр формациялари билан энг кўп нефтьгаз областлари боғлиқдир. Уларнинг асосий қисми Лавразия гуруҳидаги океанконтинентал типли литосфера плиталари билан боғлиқ (шундан Евросиёда 45 та, Шим. Америка литосфера плитасида 20 та). Континентал литосфера плиталарида фақат 16 та нефтьгаз областлари мавжуд. Булар турли бурмаланишларнинг геоструктуравий элементларида (токембрийдан альп бурмаланишигача) жойлашган.

Платформаларнинг икки гуруҳида углеводородларнинг ҳудудий тўпланиши — карбонат, карбонатбўлакли, бўлакли денгиз, шунингдек, бўлакли континентал формацияларида жойлашган. Бошқа системалардан Ю.снинг фарқи шундаки, бу даврда Гондвана гуруҳидаги материкларда углеводород карбонатли денгиз формацияларида кўпроқ тўпланган, Лавразия гуруҳига мансуб бўлган геосинклиналларда эса Гондвана карбонатли денгиз ва континентал бўлакли формацияларда юзага келган.

Ю.с ҳайвонот дунёси турлитуман моллюскалар (аммонит, амальтеус, макроцефалитис, виргатитес, белемнитлар, икки паллалилар, гастроподалар ва бошқалар), брахиоподалар, игнатанлилар ва маржонлардан иборат. Баҳайбат динозаврлар ҳам Ю.с.да пайдо бўлган. Сувда яшайдиган динозаврлар, учувчи калтакесаклар кенг тарқалган. Ю.с да дастлабки қушлар пайдо бўлган. Ҳоз. музликлар билан қопланган Гренландия ва Антарктида ҳудудларида ҳам яшил ўрмонлар мавжуд бўлган. Бу даврда умуртқали ҳайвонлардан баҳайбат (уз. 25—30 м, оғирлиги 50 т) динозавр ва ихтиозаврлар, баликдар яшаган. Сувда ва қуруқликда яшовчилар (амфибиялар) дан бақа пайдо бўлган. Ўсимликлардан папоротниклар, игнабарглилар, цикафодитлар ва бошқалар кенг ривожланган. Бу давр ётқизиқлари Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистонда Фарғона тизмаси, Ҳисор тизмасининг жан.ғарбий этаклари, Ўзбекистон ғарби ва Устюртда кенг тарқалган бўлиб, конгломерат, қумтош, гилтош, оҳактош, ангидрит каби жинслардан таркиб топган. Ўрта юра бошларидан Ўзбекистоннинг ғарбий ва жан. ҳудудларида трансгрессия юз берган. Юқори юракелловей ва оксфорд яруслари давомида Ҳисор тизмасининг жан. ғарбий этаклари, ҳоз. Ўзбекистоннинг ғарбий ҳудуди, Туркманистон ва Тожикистоннинг баъзи жойлари чуқур денгиз билан қопланган. Шу сабабли бу ерларда ҳоз. денгиз ётқизиқлари — оҳактош кўп. Худди шу ҳудудда кимериж яруси ва титон яруси бошларида денгиз чекиниб, ўрнида турли хил туз ётқизиқлари ҳосил бўлган. Ҳоз. Фарғона водийси ҳудуди, Иссиқкўл атрофи Ю.с. бошидан охиригача қуруқликдан иборат бўлган. Ю.с.да иқлим юмшоқ ва нам бўлган. Дарёлар ва ботқоқликлар атрофида турлитуман ўсимликлар ўсган. Ўрта Осиёдаги барча кўмир конлари, Туркманистондаги Ягман, Тожикистондаги Шўроб, Қирғизистондаги Кўкёнғоқ, Ўзбекистондаги Ангрен,

Шарғун кўмир конлари Ю.с.да ҳосил бўлган. Урал—Эмба, Манғишлоқдаги нефть конлари, Бухородаги газ конлари ҳам шу даврда пайдо бўлган. Ю.с ётқизиқлари, асосан, чўкинди ва отқинди тоғ жинсларидан таркиб топган бўлиб, кўп жойларда учрайди. Юра ётқизиқлари билан кўмир (14%) ва нефт (15% атрофида)нинг дунё бўйича захиралари боғлиқ. Ю.с.га мансуб йирик кўмир конлари Шарқий Сибирь, Байкал орти, Узоқ Шарқ, Болқон я.о., Эрон, Монголия, Хитой, Корея ва бошқалар р-нларда мавжуд. Нефть ва газ конлари Каспий олди, Кавказ, Ғарбий Сибирь, Шим. Америка, Яқин ва Ўрта Шарқда топилган. Ю.с. давридаги нураш пўсти билан боксит, каолин, темир, никель конлари ва баъзи олмос сочмалари боғлиқ. Ю.сдаги магматик жараён билан РФ ҳамда Шим. ва Жанубий Американинг ғарбида қўрғошинрух, камёб ва нодир металлар конлари ҳосил бўлиши алоқадор.

Асрор Абидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.