Yura davri

Yura davri, yura sistemasi — mezozoy erasining ikkinçi geologik davri hamda şu davrda hosil bölgan toğ jinslari majmui. Nomi Fransiya va Şveysariya çegarasidagi Yura toğlaridan olingan: inglizça Vikipediyaga köra, aynan şu toğlarda bu davrga oid ohaktoş qatlamlari ilk bor ajratilgan. Yura davri trias davridan keyin va bör davridan oldin keladi. ÖzME'ga köra, atamani fanga fransuz geologi Aleksandr Bronyar 1829-yilda kiritgan.12

ÖzME radiologik ölçovlarga tayanib davr boşlanişini 190–195 million yil avvalga sanaydi. Zamonaviy ma'lumotlar biroz farq qiladi: inglizça Vikipediyaga köra, yura davri taxminan 201 million yil avval boşlanib, 143,1 million yil avval tugagan va qariyb 58 million yil davom etgan. Uning bör davri bilan çegarasi hali rasman belgilanmagan — bu geologik davrlar örtasidagi yagona aniqlanmagan çegara hisoblanadi. Yura sistemasi uç bölimga (quyi, örta va yuqori) va 11 yarusga ajratiladi.

Davr boşida yaxlit superqit'a Pangeya ikki qismga — şimoldagi Lavraziya va janubdagi Gondvanaga ajrala boşlagan. ÖzME'ga köra, bu jarayon Yer pöstida yoriqlar paydo bölişi va tektonik harakatlarning kuçayişi bilan kuzatilgan, Tinç okean çekkalarida burmalaniş ayniqsa jadal keçgan. Davr boşlarida quruqlik ustun bölib, materiklarning faqat 18 foizini dengiz qoplagan; yuqori yurada esa dengiz Şarqiy Yevropa platformasi, Arktika havzasi, Şarqiy Afrika va Ğarbiy Avstraliyaning katta qismini bosgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, iqlim hozirgidan iliqroq bölgan, qutblarda muz qoplami yöq edi, örmonlar qutblargaça yetib borgan, past kengliklarda esa keng qurğoqçil hududlar mavjud bölgan. Davr boşi trias va yura çegarasidagi yirik ommaviy qirilib ketiş bilan, taxminan 183 million yil avval esa okeanlarda kislorod tanqisligi bilan kuzatilgan global hodisa bilan belgilanadi.

Yura davrida quruqlikda dinozavrlar hukmron mavqega erişgan. ÖzME'ga köra, ular orasida uzunligi 25–30 metr, oğirligi 50 tonnagaça yetadigan ulkan turlar bölgan. Dengizlarda ixtiozavrlar va pleziozavrlar, havoda esa uçuvçi kaltakesaklar — pterozavrlar keng tarqalgan. Inglizça Vikipediya bu davrda teropod dinozavrlarning bir tarmoğidan ilk quşlar kelib çiqqanini, dastlabki qisqiçbaqalar, zamonaviy baqalar, salamandralar va kaltakesaklar paydo bölganini, ilk haqiqiy sutemizuvçilar ham aynan şu davrda yuzaga kelganini qayd etadi. Dengiz umurtqasizlaridan ammonitlar, belemnitlar, ikki pallalilar, braxiopodalar va marjonlar köp bölgan.

Ösimliklar orasida qirqquloqlar va ignabarglilar kabi oçiq uruğli ösimliklar ustunlik qilgan. ÖzME'ga köra, hozir muz bilan qoplangan Grenlandiya va Antarktida hududlarida ham yaşil örmonlar ösgan.

Yura yotqiziqlari bilan dunyodagi kömir zaxiralarining 14 foizi va neft zaxiralarining 15 foizga yaqini boğliq. ÖzME bu davr qatlamlari neft va gaz töplanişi uçun ayniqsa qulay bölganini ta'kidlaydi: yura konlari Kaspiy böyi, Kavkaz, Ğarbiy Sibir, Şimoliy Amerika, Yaqin va Örta Şarqda topilgan. Yirik kömir konlari Şarqiy Sibir, Eron, Mongoliya, Xitoy va Koreyada bor. Bu davr nuraş pösti bilan boksit, kaolin, temir va nikel konlari ham boğliq.

ÖzME'ga köra, yura yotqiziqlari Özbekistonda Farğona tizmasi, Hisor tizmasining janubi-ğarbiy etaklari, respublikaning ğarbiy qismi va Ustyurtda keng tarqalgan. Ular konglomerat, qumtoş, giltoş, ohaktoş va angidrit kabi jinslardan iborat. Örta yura boşlarida mamlakatning ğarbiy va janubiy hududlarini dengiz bosgan, yuqori yurada esa bu yerlar çuqur dengiz bilan qoplangan; davr oxirida dengiz çekinib, tuz qatlamlari hosil bölgan. Farğona vodiysi hududi esa butun davr mobaynida quruqlik bölib qolgan.

Örta Osiyodagi kömir konlarining barçasi, jumladan Özbekistondagi Angren va Şarğun, Tojikistondagi Şörob va Qirğizistondagi Kökyonğoq konlari yura davrida hosil bölgan. Buxoro viloyatidagi gaz konlari ham şu davr qatlamlariga mansub.