«Yusuf va Zulayho»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
«Yusuf va Zulayho» — Şarq xalqlari orasida maşhur va keng tarqalgan işq qissasi, doston. Asl manbai — ilohiymuqaddas kitoblar: Tavrot, Injil va Qur'oni karim. Qur'ondagi talqini birmunça ixçam va badiiy şakllangan. Tavrotdagisi folklorga yaqin va qadimiy Misr afsonalariga borib taqalişi taxmin qilinadi. Şarqda keng tarqalgan qissaning bu varianti Qur'oni karimning «Yusuf» (12) surasi asosida şakllangan bölib, jamiki «Yu. va 3.» qissa va dostonlarining ilhom manbai uşbu suradir. Uşbu qissa Qur'onda «ahsan ulqisas» («qissalarning eng gözali») deya ta'riflanadi (q. Yusuf).
Mazkur qissa davrlar ötişi bilan Şarqda gözal adabiyot namunasi sifatida keng tarqaldi, köplab yangi voqealar bilan boyib, alohida asar holida qalamga olina boşladi. Şarqda (9-asrdan) 150 dan ortiq «Yu. va 3.» dostonu qissalari yaratildi. Xususan, eng maşhurlari qatorida Firdavsiy, Abulmuayyid Balxiy, Şahobiddin Am'aq, Şohin Şeroziy, Abdulloh Ansoriy, Xoja Mas'ud Iroqiy, Abdurahmon Jomiy va boşqalarning qissadostonlarini körsatiş mumkin. Xuddi şuningdek, turli davrlarda turkiy adabiyotda ham şu mavzuda 50 ga yaqin asar ijod qilingan. Jumladan, Qul Ali, Nosiriddin Rabğuziy, Haydar Xorazmiy, Mulla Yusuf Yorkandiy, Nozim Hiraviy, Sayqaliy, Xiromiy, Salohiy, Andalib, Hoziq kabi ijodkorlar qissa va dostonlar bitganlar.
Asarning keng tarqalişi va şuhrat qozonişiga asosiy sabab uning mazmunmohiyatidagi muhabbat talqinidir. Asar «Yu. va 3.», «Qissai Yusuf alayhissalom» yoki «Qissai Yusuf payğambar» deya turliça nomlanişiga va turli davrlarda, turli ijodkorlar tomonidan yozilişiga qaramay, unda işq mavzui sufiyona talqinning eng jozibador namunasi bölib qolaverdi. Şu bilan birga, «Yu. va 3.» dostonlari öziga xos sof insoniy muhabbatni tarannum etuvçi dunyoviy adabiyot namunasi hamdir. Mas, Durbekka nisbat berib kelingan Xorazmiyning «Yu. va 3.» dostonida (1409)
Örta Osiyo xalkdarining turmuş tarzi, oşiqlarning muhabbat töla sarguzaştlari juda yorqin böyoqlarda gözal tasvirlangan. Umuman, davrlar ötişi bilan «Yu. va 3.» dostoni syujeti asosida yaratilgan asarlarda öz davrining turli axloqiy va falsafiy qaraşlari, ijtimoiy va siyosiy tuşunçalari aks etib boraverdi.
Uşbu syujet asosida asarlar yaratiş 20-asrda ham davom etdi. Xususan, Hamza Hakimzoda Niyoziy «Qiroat» kitobida bu qissani sodda til bilan qisqaça hikoya qilgan, Nozim Hikmat «Gözal Yusuf» pyesasi, Ramz Bobojon «Yu. va 3.» musiqali dramasini yaratdi. Jomiyning «Yu. va 3.» asari 19-asrda Ogahiy tomonidan özbekçaga tarjima qilindi. Ğarb adabiyoti ham bu syujetga murojaat qilgan (T. Manning «Yusuf va uning akalari» tetralogiyasi, 1933—43).
Ad.: Qur'oni karim, T., 1992; Mallayev N ., Özbek adabiyoti tarixi, 1-kitob, T., 1963; Özbek adabiyoti tarixi [5j.li], 1j..,T., 1977; Alişer Navoiy, Mukammal asarlar töplami, 16j., T., 2000; Durbek, Yusuf va Zulayho, T., 1959.
Otabek Jöraboyev.
YUSUF ibn QUSAYR MAQBARASI, Otabobo maqbarasi — Ozarbayjon örta asrlar me'morlik yodgorligi (1162); Naxiçevanda. Me'mor Ajamiy ibn Abu Bakr tomonidan bunyod etilgan. Maqbara 8 qirrali minorasimon şaklda, pişiq ğiştdan qurilgan; usti qöş qavatli kulohiy gumbaz bilan Yusuf ibn Qusayr maq barasi yopilgan. Inşoot yuksak darajadagi qurilişmuhandislik yeçimi bilan ajralib turadi. Mavj usulida terilgan ğişt qalamlarining börtma yuzasi inşootning umumiy şakli bilan uyğunlaşgan.
Q.: Yusuf
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЮСУФ ВА ЗУЛАЙҲО» — Шарқ халқлари орасида машҳур ва кенг тарқалган ишқ қиссаси, достон. Асл манбаи — илоҳиймуқаддас китоблар: Таврот, Инжил ва Қуръони карим. Қуръондаги талқини бирмунча ихчам ва бадиий шаклланган. Тавротдагиси фольклорга яқин ва қадимий Миср афсоналарига бориб тақалиши тахмин қилинади. Шарқда кенг тарқалган қиссанинг бу варианти Қуръони каримнинг «Юсуф» (12) сураси асосида шаклланган бўлиб, жамики «Ю. ва 3.» қисса ва достонларининг илҳом манбаи ушбу сурадир. Ушбу қисса Қуръонда «аҳсан улқисас» («қиссаларнинг энг гўзали») дея таърифланади (қ. Юсуф).
Мазкур қисса даврлар ўтиши билан Шарқда гўзал адабиёт намунаси сифатида кенг тарқалди, кўплаб янги воқеалар билан бойиб, алоҳида асар ҳолида қаламга олина бошлади. Шарқда (9-асрдан) 150 дан ортиқ «Ю. ва 3.» достону қиссалари яратилди. Хусусан, энг машҳурлари қаторида Фирдавсий, Абулмуаййид Балхий, Шаҳобиддин Амъақ, Шоҳин Шерозий, Абдуллоҳ Ансорий, Хожа Масъуд Ироқий, Абдураҳмон Жомий ва бошқаларнинг қиссадостонларини кўрсатиш мумкин. Худди шунингдек, турли даврларда туркий адабиётда ҳам шу мавзуда 50 га яқин асар ижод қилинган. Жумладан, Қул Али, Носириддин Рабғузий, Ҳайдар Хоразмий, Мулла Юсуф Ёркандий, Нозим Ҳиравий, Сайқалий, Хиромий, Салоҳий, Андалиб, Ҳозиқ каби ижодкорлар қисса ва достонлар битганлар.
Асарнинг кенг тарқалиши ва шуҳрат қозонишига асосий сабаб унинг мазмунмоҳиятидаги муҳаббат талқинидир. Асар «Ю. ва 3.», «Қиссаи Юсуф алайҳиссалом» ёки «Қиссаи Юсуф пайғамбар» дея турлича номланишига ва турли даврларда, турли ижодкорлар томонидан ёзилишига қарамай, унда ишқ мавзуи суфиёна талқиннинг энг жозибадор намунаси бўлиб қолаверди. Шу билан бирга, «Ю. ва 3.» достонлари ўзига хос соф инсоний муҳаббатни тараннум этувчи дунёвий адабиёт намунаси ҳамдир. Мас, Дурбекка нисбат бериб келинган Хоразмийнинг «Ю. ва 3.» достонида (1409)
Ўрта Осиё халкдарининг турмуш тарзи, ошиқларнинг муҳаббат тўла саргузаштлари жуда ёрқин бўёқларда гўзал тасвирланган. Умуман, даврлар ўтиши билан «Ю. ва 3.» достони сюжети асосида яратилган асарларда ўз даврининг турли ахлоқий ва фалсафий қарашлари, ижтимоий ва сиёсий тушунчалари акс этиб бораверди.
Ушбу сюжет асосида асарлар яратиш 20-асрда ҳам давом этди. Хусусан, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий «Қироат» китобида бу қиссани содда тил билан қисқача ҳикоя қилган, Нозим Ҳикмат «Гўзал Юсуф» пьесаси, Рамз Бобожон «Ю. ва 3.» мусиқали драмасини яратди. Жомийнинг «Ю. ва 3.» асари 19-асрда Огаҳий томонидан ўзбекчага таржима қилинди. Ғарб адабиёти ҳам бу сюжетга мурожаат қилган (Т. Маннинг «Юсуф ва унинг акалари» тетралогияси, 1933—43).
Ад.: Қуръони карим, Т., 1992; Маллаев Н ., Ўзбек адабиёти тарихи, 1-китоб, Т., 1963; Ўзбек адабиёти тарихи [5ж.ли], 1ж..,Т., 1977; Алишер Навоий, Мукаммал асарлар тўплами, 16ж., Т., 2000; Дурбек, Юсуф ва Зулайҳо, Т., 1959.
Отабек Жўрабоев.
ЮСУФ ибн ҚУСАЙР МАҚБАРАСИ, Отабобо мақбараси — Озарбайжон ўрта асрлар меъморлик ёдгорлиги (1162); Нахичеванда. Меъмор Ажамий ибн Абу Бакр томонидан бунёд этилган. Мақбара 8 қиррали минорасимон шаклда, пишиқ ғиштдан қурилган; усти қўш қаватли кулоҳий гумбаз билан Юсуф ибн Қусайр мақ бараси ёпилган. Иншоот юксак даражадаги қурилишмуҳандислик ечими билан ажралиб туради. Мавж усулида терилган ғишт қаламларининг бўртма юзаси иншоотнинг умумий шакли билан уйғунлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.