Zamburuğlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Zamburuğlar (Fungi yoki Mycetes) — eukariot organizmlar dunyosi (bulimi). 3. tayyor organik modsalar hisobiga yaşaydi, ya'ni geterotrof organizm hisoblanadi. Odatda ösimliklarda, tuprokda, suvda, hayvonlarda yoki ularning qoldiqlarida hayet keçiradi. Oziklaniş usuliga qarab parazit va saprofit Z.ga bölinadi. Z.ning odamlar va hayvonlar uçun zararli va foydali yuz mingdan ortiq turi uçraydi. 3. haqidagi fan mikologiya deb ataladi. Tuzilişi. Kupçilik Z.ning (ba'zi hujayra içki parazitlaridan taşqari) vegetativ tanasi mitseliy kurinişida, ya'ni oziklaniş substrati sirtiga yoki içiga taralib, uçidan ösadigan ingiçka ipça — gifalardan iborat. Köpayişi. 3. vegetativ vareproduktiv (jinssiz va jinsiy) köpayadi. Vegetativ köpayiş mitseliy ipçalarining bölinişi yoki sklerotsiyalar b-n amalga oşadi. Bu bölakçalar har xil yöl b-n tarqalib, qulay şaroitga tuşganda yangi mitseliysi hosil böladi. Jinssiz köpayiş mitseliyning maxsus şoxçalarida xreil böladigan sporalar orqali röy beradi. Sporalar hosil bölişiga qarab endogen va ekzogen buladi. Endogen sporalar odatda gifa (sporangiy yoki zoosporangiy)ning şarsimon uçlarida kup miqdorda rivojlanadi. Ekzogen sporalar (konidiyalar) mitseliyning maxsus şoxlarida yakka, guruh bulib, kupinça zanjirsimon rivojlanadi. Jinsiy köpayiş ikkita har xil jinsiy hujayraning qöşilişidan hosil böladigan zigotalar orqali röy beradi. 3. hamma joyda keng tarqalgan. Aksari Z.ning tabiatda umri kiska. Ularning mitseliysi bir neça sutkada rivojlanib, spora hosil qilgaç, ösişdan töxtab, nobud böladi. Mitseliysi köp yil yaşaydigan 3. ham bor. Jumladan, patogen va parazit 3. mitseliysi bir neça yillab yaşaydi. Şuningdek, sklerotsiylari va turlituman sporalari b-n uzoq vaqggaça saqlanadigan 3. ham böladi. Köp sporalar quruq holatda hayotçanligini ön yillab saklaşi mumkin. Muhim fiziologik xususiyatlari. 3. rivojlanişi uçun kislorod zarur bölib, aerob organizm hisoblanadi. Lekin ayrim 3., mas, açitqi 3. iga ozgina kislorod xam yetarli. Köp 3. turli xil (spirtli, limonli) açitiş xususiyatiga ega. 3. 20—25° da yaxşi ösadi, ba'zilari 2—4° da ham ösaveradi. Z.ning ösişi uçun yoruğlik zarur emas, lekin quyoş nuri ularning ösişi va spora hosil qilişiga salbiy ta'sir etadi. Tabiat va inson hayotidagi ahamiyati. Tuproqda yaşaydigan 3. ösimlik qoldiqlari (jumladan qiyin parçalanadigan sellyuloza va lignin)ni yemiradi va minerallaştiradi. Yoğoçlarni, asosan, pökak 3. yemiradi. Köpçilik 3. ösimliklarda turli kasalliklarni qözğatadi. Odamlardagi qator kasalliklar: kal, qirma temiratki va boşqalarni 3. qözğatadi. Foydali 3. ham köp. Penicullium va Aspergillus turkumiga mansub Z.dan vitaminlar, antibiotiklar, limon kislota va steroid preparatlar olişda foydalaniladi. Açitqi 3. vino, non, pivo tayyorlaşda işlatiladi. Z.dan könçilik, töqimaçilikda va sanoatning b. tarmoqlarida qöllaniladigan turli xil fermentlar olinadi. Dunyoning köpgina mamlakatlarida 3. ovqatga işlatiladi; iste'mol qilinadigan Z.ning turi 100 dan ortadi. Bulardan kuplari qimmatli bölib, tarkibida oqsil moddalari, vitaminlar va fermentlar bor. 3., asosan, konservalab (quritib, tuzlab, ziralab) iste'mol qilinadi. 3. tasnifi: I sinf — tuban zamburuğlar yoki fikomitsetlar (Phycomycetes); II sinf — xaltali zamburuğlar yoki aksotsimetlar (Ascomycetes); III sinf — bazidiomitsetlar (Basidiomycetes); IV sinf — takomillaşmagan zamburuğlar (Deuteromycetes yoki Fungi imperfecti). 3. ösimlik, hayvon va odamlarda kasallik qözğatiş xususiyatiga ega, oziqovqat mahsulotlarini buzadi. Ğözada vilt va çiriş kasalliklarini paydo qiladi (yana q. Zamburuğli kasalliklar). Ba'zi 3. haşarotlar sonini hamda kasallik tuğdiruvçi (patogen) 3. rivojini susaytirişda ijobiy ahamiyatga ega. Vertitsillyoz sölişni qözğatuvçi 3. kuşandasi (3. — antagonist)ga Trichoderma Iignoram Hars., Aspergilius sp., Penicillim sp. va b. kiradi.
3. tuprokda bakteriyalar, aktinomitsetlar va mikroorganizmlar b-n birgalikda organik moddalarni parçalab, sanitarlik vazifasini bajaradi va tabiatda moddalar aylanişida iştirok etadi. Şu b-n birga tuprokda usimlik kasalliklarini qözğatuvçi 3. töplanib ham qoladi. Monokultura natijasida ösimliklarning ma'lum turlarigagina ixtisoslaşgan 3. yiğiladi. Aspergilius, Penicillium, Mucor, Trichothecium, Rhizopus va b. turkumga mansub ba'zi tur 3. uruğlik materialning moğorlaşiga sabab bölib, ularning unuvçanligini pasaytiradi. Köpgina moğor 3. xom aşyoni saklaş davrida paxta tolasi sifatini buzadi. Ba'zi turlari iste'mol qilinadi (jumladan, qöziqorin). Z.ning fermentativ, antibiotik, toksik va parazit lik xususiyatlaridan veterinariyada hamda ösimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilişda, şuningdek, yengil sanoatda, oziqovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАМБУРУҒЛАР (Fungi ёки Mycetes) — эукариот организмлар дунёси (булими). 3. тайёр органик модцалар ҳисобига яшайди, яъни гетеротроф организм ҳисобланади. Одатда ўсимликларда, тупрокда, сувда, ҳайвонларда ёки уларнинг қолдиқларида ҳает кечиради. Озикланиш усулига қараб паразит ва сапрофит З.га бўлинади. З.нинг одамлар ва ҳайвонлар учун зарарли ва фойдали юз мингдан ортиқ тури учрайди. 3. ҳақидаги фан микология деб аталади. Тузилиши. Купчилик З.нинг (баъзи ҳужайра ички паразитларидан ташқари) вегетатив танаси мицелий куринишида, яъни озикланиш субстрати сиртига ёки ичига таралиб, учидан ўсадиган ингичка ипча — гифалардан иборат. Кўпайиши. 3. вегетатив варепродуктив (жинссиз ва жинсий) кўпаяди. Вегетатив кўпайиш мицелий ипчаларининг бўлиниши ёки склероциялар б-н амалга ошади. Бу бўлакчалар ҳар хил йўл б-н тарқалиб, қулай шароитга тушганда янги мицелийси ҳосил бўлади. Жинссиз кўпайиш мицелийнинг махсус шохчаларида хреил бўладиган споралар орқали рўй беради. Споралар ҳосил бўлишига қараб эндоген ва экзоген булади. Эндоген споралар одатда гифа (спорангий ёки зооспорангий)нинг шарсимон учларида куп миқдорда ривожланади. Экзоген споралар (конидиялар) мицелийнинг махсус шохларида якка, гуруҳ булиб, купинча занжирсимон ривожланади. Жинсий кўпайиш иккита ҳар хил жинсий ҳужайранинг қўшилишидан ҳосил бўладиган зиготалар орқали рўй беради. 3. ҳамма жойда кенг тарқалган. Аксари З.нинг табиатда умри киска. Уларнинг мицелийси бир неча суткада ривожланиб, спора ҳосил қилгач, ўсишдан тўхтаб, нобуд бўлади. Мицелийси кўп йил яшайдиган 3. ҳам бор. Жумладан, патоген ва паразит 3. мицелийси бир неча йиллаб яшайди. Шунингдек, склероцийлари ва турлитуман споралари б-н узоқ вақггача сақланадиган 3. ҳам бўлади. Кўп споралар қуруқ ҳолатда ҳаётчанлигини ўн йиллаб саклаши мумкин. Муҳим физиологик хусусиятлари. 3. ривожланиши учун кислород зарур бўлиб, аэроб организм ҳисобланади. Лекин айрим 3., мас, ачитқи 3. ига озгина кислород хам етарли. Кўп 3. турли хил (спиртли, лимонли) ачитиш хусусиятига эга. 3. 20—25° да яхши ўсади, баъзилари 2—4° да ҳам ўсаверади. З.нинг ўсиши учун ёруғлик зарур эмас, лекин қуёш нури уларнинг ўсиши ва спора ҳосил қилишига салбий таъсир этади. Табиат ва инсон ҳаётидаги аҳамияти. Тупроқда яшайдиган 3. ўсимлик қолдиқлари (жумладан қийин парчаланадиган целлюлоза ва лигнин)ни емиради ва минераллаштиради. Ёғочларни, асосан, пўкак 3. емиради. Кўпчилик 3. ўсимликларда турли касалликларни қўзғатади. Одамлардаги қатор касалликлар: кал, қирма темиратки ва бошқаларни 3. қўзғатади. Фойдали 3. ҳам кўп. Penicullium ва Aspergillus туркумига мансуб З.дан витаминлар, антибиотиклар, лимон кислота ва стероид препаратлар олишда фойдаланилади. Ачитқи 3. вино, нон, пиво тайёрлашда ишлатилади. З.дан кўнчилик, тўқимачиликда ва саноатнинг б. тармоқларида қўлланиладиган турли хил ферментлар олинади. Дунёнинг кўпгина мамлакатларида 3. овқатга ишлатилади; истеъмол қилинадиган З.нинг тури 100 дан ортади. Булардан куплари қимматли бўлиб, таркибида оқсил моддалари, витаминлар ва ферментлар бор. 3., асосан, консервалаб (қуритиб, тузлаб, зиралаб) истеъмол қилинади. 3. таснифи: I синф — тубан замбуруғлар ёки фикомицетлар (Phycomycetes); II синф — халтали замбуруғлар ёки аксоциметлар (Ascomycetes); III синф — базидиомицетлар (Basidiomycetes); IV синф — такомиллашмаган замбуруғлар (Deuteromycetes ёки Fungi imperfecti). 3. ўсимлик, ҳайвон ва одамларда касаллик қўзғатиш хусусиятига эга, озиқовқат маҳсулотларини бузади. Ғўзада вилт ва чириш касалликларини пайдо қилади (яна қ. Замбуруғли касалликлар). Баъзи 3. ҳашаротлар сонини ҳамда касаллик туғдирувчи (патоген) 3. ривожини сусайтиришда ижобий аҳамиятга эга. Вертициллёз сўлишни қўзғатувчи 3. кушандаси (3. — антагонист)га Trichoderma Iignoram Hars., Aspergilius sp., Penicillim sp. ва б. киради.
3. тупрокда бактериялар, актиномицетлар ва микроорганизмлар б-н биргаликда органик моддаларни парчалаб, санитарлик вазифасини бажаради ва табиатда моддалар айланишида иштирок этади. Шу б-н бирга тупрокда усимлик касалликларини қўзғатувчи 3. тўпланиб ҳам қолади. Монокультура натижасида ўсимликларнинг маълум турларигагина ихтисослашган 3. йиғилади. Aspergilius, Penicillium, Mucor, Trichothecium, Rhizopus ва б. туркумга мансуб баъзи тур 3. уруғлик материалнинг моғорлашига сабаб бўлиб, уларнинг унувчанлигини пасайтиради. Кўпгина моғор 3. хом ашёни саклаш даврида пахта толаси сифатини бузади. Баъзи турлари истеъмол қилинади (жумладан, қўзиқорин). З.нинг ферментатив, антибиотик, токсик ва паразит лик хусусиятларидан ветеринарияда ҳамда ўсимликларни зараркунанда ва касалликлардан ҳимоя қилишда, шунингдек, енгил саноатда, озиқовқат ва фармацевтика саноатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.