Zamburuğli kasalliklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com
Zamburuğli kasalliklar ZAMBURUĞLI KASALLIKLAR, mikoftozlar (ösimliklarda) — parazit va yarim parazit zamburuğlar qözğatadigan infeksion kasalliklar. Zamburuğlar ta'sirida ösimliklarda butun organizm yoki uning ma'lum kismi tuzilişi va fiziologik funksiyasining buzilişiga sabab böluvçi kasallik (patologiya) jarayoni vujudga keladi. Boşqa ösimlik kasalliklariga nisbatan köp tarqalgan va zararli; ular ösimlik hosilini va mahsulot sifatini pasaytiradi, mevali va rezavor ösimliklarning hosil beriş muddatini qisqartiradi. Eng köp tarqalgan Z.k.: söliş, çiriş (ildiz, töpgul, meva, ildizmevalar, tuganaklar va b.da), börtma, ösimta, şiş, yara, bargda doğlar paydo bölişi b-n keçadigan kasalliklar, ösimlikning pakanaligi, majruxligi va b. Bir turdagi ösimlik bir neça önlab xil Z.k. b-n zararlanişi mumkin. Z.k. eng kup zarar keltiradigan va köp tarqalgan kasalliklardan hisoblanadi. Mac, ğözaning vilt kasalligi, buğdoyning qorakuya va zang, ildiz çirişi kasalliklari, kartoşkaning fitoftoroz kasalligi va b.larda hosil juda kamayib ketadi. Z.k. b-n zararlangan ösimlikning uruği, tuganagi, piyozlari, qalamçalari, köçatlari va infeksiya manbai bulişi mumkin. Infeksiya hosil yiğimidan keyin tuproqda qolgan ösimlik qoldiklarida saqlanişi va ösimlik ildizi, ildiz böğizi va b. tuproq osti organlariga tuşib kasallik quzğaşi mumkin. Ba'zi patogen zamburuğ sporalari şamol, yomğir, haşarotlar, sut emizuvçilar, şuningdek, ifloslangan idişlar, q.x. maşinalari va asboblari orqali ham ötadi. Ösimlik töqimalariga patogen zamburuğlar oğziça, yasmiqçalar, hujayra epidermisi va kutikulasi (kartoşka raki), döldan hosil bölgan yaralar (makkajöxorining qorakuya kasalligi), oftob urgan, yorilgan joy orqali kirişi mumkin. Kasallik rivojlanişi taşqi şaroitga ham boğliq. Maye, tuprokda fosfor va kaliy yetişmasligidan donli ekinlarning zang kasalligi, kartoşkaning fitoftoroz b-n zararlanişi ortadi. Zararlaniş xarakteriga qarab mahalliy va umumiy ta'sirli böladi. Mahalliy zararlanişga doğlar, zamburuğ ğuborlari, yaralar, şişlar paydo bölişi misol böladi. Doğlar bargning alohida qism (töqima)larini nekrozga olib keladi, kuçli rivojlanganda barglar tökilişi mumkin (q. Makrosporiozlar). Zamburuğ ğuborlarini ösimliklar unşudring (kul) va soxta unşudring (rağa) b-n kasallanganida kuzatiş mumkin. Ösimlikning mahalliy zararlanişi, köpinça, turli organlarda çetlari rangli hoşiya b-n öralgan yara kurinişida böladi (mas, ğuza gommozining poya formasida). Zang zamburuği b-n zararlangan ğalladoşlar, dondukkaklilar va b. ekinlar barg hamda b. organlarida zamburuğ sporalari tuplangan yostiqça körinişidagi zang tusli şişlar (mas, javdarning qunğir zang kasalida) paydo böladi. Kuzga borib şişlar qorayadi. Ösimlikning suv va oziq moddalarga boy organlari, kupinça çiriş b-n kasallanadi (mas, ğöza çanoklaridagi puştirang çiriş, kulrang çiriş). Ösimlikning zamburuğ b-n umumiy kasallanganligi belgisi — sölişdir. Bu turli organlardagi taranglik (turgor) ning yöqolişi b-n xarakterlanadi. Ğöza, ziğir, kartoşka va b. ösimliklar sulişi köp Zamburuğli kasalliklar: 1—buğdoy qatgiq qrrakuyasi; 2—buğdoy çang qorakuyasi; 3—makkajöxori pufaksimon qorakuyasi; 4—kartoşka fitoftorozi; 5—olma kalmarazi; 6—qulupnay kulrang çirişi. Kasallikning rivojlaniş tezligini ekologik omillar belgilaydi: ma'lum şaroitlar zamburuğning spora hosil qilişiga salbiy ta'sir körsatadi, sporalarning ösişi va ösimlikning kasallanişiga tösqinlik qiladi. Z.k.ga qarşi agrotexnik, kimyoviy va fizikmexanik çoratadbirlar majmui qöllaniladi. Kasallikka çidamli navlar ekiladi, mikrobiopreparatlardan foydalaniladi, ekinlar uruğligi kimyoviy preparat (dori)lar b-n dorilanadi, ösimliklarga pestitsidlar, fungitsidlar purkaladi yoki çangitiladi. Z.k.ga qarşi kuraşda çidamli navlarni yaratib, ularni i.ç.ga joriy qiliş katta ahamiyatga ega (yana q. Usimliklarni himoya qiliş). Ad.: Serb i nov V. I. Qişloqxöjalik ekinlarining kasalliklari, T., 1964; Karimov M. A., Ğöza kasalliklari, T., 1979.
Sultan Alimuhamedov.
Q.: Makrosporiozlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАМБУРУҒЛИ КАСАЛЛИКЛАР, микофтозлар (ўсимликларда) — паразит ва ярим паразит замбуруғлар қўзғатадиган инфекцион касалликлар. Замбуруғлар таъсирида ўсимликларда бутун организм ёки унинг маълум кисми тузилиши ва физиологик функциясининг бузилишига сабаб бўлувчи касаллик (патология) жараёни вужудга келади. Бошқа ўсимлик касалликларига нисбатан кўп тарқалган ва зарарли; улар ўсимлик ҳосилини ва маҳсулот сифатини пасайтиради, мевали ва резавор ўсимликларнинг ҳосил бериш муддатини қисқартиради. Энг кўп тарқалган З.к.: сўлиш, чириш (илдиз, тўпгул, мева, илдизмевалар, туганаклар ва б.да), бўртма, ўсимта, шиш, яра, баргда доғлар пайдо бўлиши б-н кечадиган касалликлар, ўсимликнинг паканалиги, мажрухлиги ва б. Бир турдаги ўсимлик бир неча ўнлаб хил З.к. б-н зарарланиши мумкин. З.к. энг куп зарар келтирадиган ва кўп тарқалган касалликлардан ҳисобланади. Mac, ғўзанинг вилт касаллиги, буғдойнинг қоракуя ва занг, илдиз чириши касалликлари, картошканинг фитофтороз касаллиги ва б.ларда ҳосил жуда камайиб кетади. З.к. б-н зарарланган ўсимликнинг уруғи, туганаги, пиёзлари, қаламчалари, кўчатлари ва инфекция манбаи булиши мумкин. Инфекция ҳосил йиғимидан кейин тупроқда қолган ўсимлик қолдикларида сақланиши ва ўсимлик илдизи, илдиз бўғизи ва б. тупроқ ости органларига тушиб касаллик қузғаши мумкин. Баъзи патоген замбуруғ споралари шамол, ёмғир, ҳашаротлар, сут эмизувчилар, шунингдек, ифлосланган идишлар, қ.х. машиналари ва асбоблари орқали ҳам ўтади. Ўсимлик тўқималарига патоген замбуруғлар оғзича, ясмиқчалар, ҳужайра эпидермиси ва кутикуласи (картошка раки), дўлдан ҳосил бўлган яралар (маккажўхорининг қоракуя касаллиги), офтоб урган, ёрилган жой орқали кириши мумкин. Касаллик ривожланиши ташқи шароитга ҳам боғлиқ. Мае, тупрокда фосфор ва калий етишмаслигидан донли экинларнинг занг касаллиги, картошканинг фитофтороз б-н зарарланиши ортади. Зарарланиш характерига қараб маҳаллий ва умумий таъсирли бўлади. Маҳаллий зарарланишга доғлар, замбуруғ ғуборлари, яралар, шишлар пайдо бўлиши мисол бўлади. Доғлар баргнинг алоҳида қисм (тўқима)ларини некрозга олиб келади, кучли ривожланганда барглар тўкилиши мумкин (қ. Макроспориозлар). Замбуруғ ғуборларини ўсимликлар уншудринг (кул) ва сохта уншудринг (раға) б-н касалланганида кузатиш мумкин. Ўсимликнинг маҳаллий зарарланиши, кўпинча, турли органларда четлари рангли ҳошия б-н ўралган яра куринишида бўлади (мас, ғуза гоммозининг поя формасида). Занг замбуруғи б-н зарарланган ғалладошлар, дондуккаклилар ва б. экинлар барг ҳамда б. органларида замбуруғ споралари тупланган ёстиқча кўринишидаги занг тусли шишлар (мас, жавдарнинг қунғир занг касалида) пайдо бўлади. Кузга бориб шишлар қораяди. Ўсимликнинг сув ва озиқ моддаларга бой органлари, купинча чириш б-н касалланади (мас, ғўза чанокларидаги пуштиранг чириш, кулранг чириш). Ўсимликнинг замбуруғ б-н умумий касалланганлиги белгиси — сўлишдир. Бу турли органлардаги таранглик (тургор) нинг йўқолиши б-н характерланади. Ғўза, зиғир, картошка ва б. ўсимликлар сулиши кўп Замбуруғли касалликлар: 1—буғдой қатгиқ қрракуяси; 2—буғдой чанг қоракуяси; 3—маккажўхори пуфаксимон қоракуяси; 4—картошка фитофторози; 5—олма калмарази; 6—қулупнай кулранг чириши. Касалликнинг ривожланиш тезлигини экологик омиллар белгилайди: маълум шароитлар замбуруғнинг спора ҳосил қилишига салбий таъсир кўрсатади, спораларнинг ўсиши ва ўсимликнинг касалланишига тўсқинлик қилади. З.к.га қарши агротехник, кимёвий ва физикмеханик чоратадбирлар мажмуи қўлланилади. Касалликка чидамли навлар экилади, микробиопрепаратлардан фойдаланилади, экинлар уруғлиги кимёвий препарат (дори)лар б-н дориланади, ўсимликларга пестицидлар, фунгицидлар пуркалади ёки чангитилади. З.к.га қарши курашда чидамли навларни яратиб, уларни и.ч.га жорий қилиш катта аҳамиятга эга (яна қ. Усимликларни ҳимоя қилиш). Ад.: Серб и нов В. И. Қишлоқхўжалик экинларининг касалликлари, Т., 1964; Каримов М. А., Ғўза касалликлари, Т., 1979.
Султан Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.