Zanjir reaksiyalar

Zanjir reaksiyalar kimyoviy reaksiyalarning bir turi. Bu reaksiyalarda faol zarra (erkin radikal yoki atom) paydo bölişi tufayli boşlanğiç moddaning köplab molekulalari ketmaket özgarişlarga uçrab turadi. Yoniş, portlaş jarayonlari 3. r.ga kiradi. Köp kimyoviy reaksiyalar 3. r. tarzida boradi. Maye, xlor va vodorod aralaşmasidan yoruğlik ta'sirida vodorod xlorid hosil bölişi 3. r.dir. Molekuladan vujudga kelayotgan xlor atomlari (C12—>2 C1) vodorod molekulalari b-n reaksiyaga kirişadi: O +H2>HC1+ N . Hosil bölgan vodorod atomi, öz navbatida, xlor molekulasi b-n reaksiyaga kirişadi: N+C12»HC1+C1. Şu tarika, erkin vodorod va xlor atomlari iştirokida navbatlanuvçi reaksiyalar zanjiri hosil böladi, natijada yutilgan har bir yoruğlik kvantga taxm. 100000 molekula vodorod xlorid vujudga keladi. 3. r. ötişi uçun faol zarralar (erkin radikallar yoki atomlar) bölişi zarur şartdir, bular molekuladagi boğlardan biri uzilganda vujudga keladi, energiya şuning uçun sarf böladi. Faol zarralar turli yöl b-n (elektr razryadila elektronlarning uriliş energiyasi hisobiga, yoruğlik nuri, rentgen nuri va ionlaştiruvçi boşqa nurlar ta'sir etganda) hosil böladi. Issiqlik hisobiga erkin radikallar oliş ğoyatda muqim. Lekin aksari molekulalarning boğlaniş energiyasi katta bölgani uçun 3. r. bir qadar yuksak tralarda röyobga çiqadi. 3. r.ni yuqori bölmagan tralarda ötkaziş uçun erkin radikallarni osongina hosil qiluvçi har xil aralaşmalar (initsiatorlar) qöllaniladi. Maye, sanoatda polimerlaş jarayonini röyobga çiqariş uçun organik peroksidlar köp işlatiladi, bular parçalanganda faol radikallar vujudga keladi. Erkin radikallarning özaro reaksiyaga kirişib, erkin molekulalar hosil qilişi (rekombinatsiya reaksiyasi) natijasida 3. r. töxtab, zanjir uziladi. Ba'zi faol aralaşmalarsekinlaştiruvçi moddalar ta'sirida ham barça 3. r. töxtab qoladi. 3. r.ni batamom töxtatiş uçun sekinlaştiruvçi moddadan ozgina quşiş kifoya (q. Ingibitorlar).

Ba'zi 3. r.ning ayrim bosqiçlarida bittadan ortiq (köpinça uçta) yangi erkin radikal vujudga keladi. Ulardan biri zanjirni göyo davom ettiradi, boşka ikkitasi esa ikkita yangi zanjirni boşlab, tarmoq tuzadi (tarmoklangan 3. r.). Vodorodning oksidlanişi tarmoqlangan 3. r.ga misol böla oladi. Vodorod quyidagi sxemaga muvofiq oksidlanadi:

1) H2+O2> ON+6; 2) 6n+H2^H2O+Y; 3) b+H2^>ON+N va h. k. 1 va 2reak siyalarda ON va N radikallari hosil böladi, bular tarmoklanmagan zanjirning rivojlanişini ta'minlaydi, 1reaksiyada kislorod atomi vujudga keladi. U ikkita erkin valentlikka ega bölib, 3. r.ga oson kirişadi va ikkita qöşimça radikal (ON va N) hosil qiladi, bular esa zanjirlar — tarmoqni boşlab beradi. Tabiat va texnikada 3. r. ğoyat katta ahamiyatga ega. Kimyo va neft sanoatida kreking, xlorlaş, oksidlaş va polimerlaş kabi muhim reaksiyalar ham 3. r.dir. Yoqilğilar ham 3. r. asosida yonadi. Yadro 3. r.i b-n tarmoklangan 3. r. tabiatan har xil bölsa ham köp jihatdan birbiriga öxşaydi (q. Yadro reaksiyalari).

Nasriddin Sirojiddinov.