Zargarlik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–51-b. — ziyouz.com

Zargarlik — badiiy hunarmandlik soxasi; oltin, kumuş, mis, qalay kabi rangli metallardan zebziynat buyumlari (taqinçoqlar), bezak buyumlari yasaş kasbi. Zargarlar bezak buyumlari tayyorlaşda quyiş, bolğalab (zarb berib) yasaş, hallaş (oltin va kumuş suvi yuritiş), öyib yoki börttirib naqş yasaş, bosma, ziğirak, sovotkori, qolipaki, şabaka kabi usullardan keng foydalanadi. Qimmatbaho toşlar (gavhar, feruza, dur, hatsik va b.)ga işlov berib, 3. buyumlari (bargak, bibişak, bilaguzuk, bozuband, bozgardon, boldok, buloqi, böyintumor, gajak, duotuzi, jevak, jiğa, zarkokil, zebigar Alişer Navoiyning «Xamsa» asariga işlangan zarvaraq (Hirot, 1492—93 y.lar; xattot Sultonali Maşhadiy, muzahhib Mavlono Yoriy. Sankt-Peterburg Davlat xalq kutubxonasi qölyozmalar fondida saqlanadi).

Zargarlik: tillaqoş (Toşkent, 1880 y.); Dalvarzintepadan topilgan böyin taqinçoği (pektoral, mil. av. 1a.) don, zulf, isirğa, kokil, oyboldoq, osmatuzi, sançok, tavq, tilla bargak, tilla tuzi, tillaqoş, turunj, uzuk, şokila, qaşqarboldoq, halqa kabi) yaratilgan.

Arxeologik topilmalar 3. qadimdan mavjudligini körsatadi. Qad. Misr, Yunoniston, Eron, Xitoy zargarlari 3. buyumlari tayyorlaşda marjon, nefrit, kahrabo va b.dan keng foydalangan. Yevropada, ayniqsa, roman va gotika davrida (12—15 a.lar) 3. san'ati yuksak poğonaga kötarilgan, Z.ning yangi usul va uslublari vujudga kelgan. ÖzRning köpgina muzeylarida saklanayotgan topilmalar respublika hududida (Yunon-Baqtriya podşoligi, mil. av. 3—2a.; Qad. Xorazm, asosan, mil. av. 1ming yillik örtalaridan mil. 8a. gaça) 3. rivoj topganini körsatadi. Buxoro, Samarqand, Toşkent, Xiva, Qöqon, Şahrisabz va b. şaharlarda 3. rivojlangan. 19a. oxiri 20a. boşida öziga xos işlanişi, şakli, bezaklari, xususiyatlari b-n birbiridan farq qilgan xilmaxil 3. buyumlari keng tarqalgan, ziynat buyumlari töplamlari vujudga kelgan. Asrlar oşa avloddan avlodga ötib kelayotgan 3. san'ati 20 a. boşlarida inkirozga yuz tutdi, xalq ustalarining soni qisqara boşladi. Ustalarga qimmatbaho xom aşyolardan foydalanişga yöl qöyilmadi. 3. fkalarida ijod qilgan ustazargarlar iş jarayonida astasekinlik b-n mavjud an'analardan yiroqlaşa bordilar. Natijada ular tomonidan işlab çiqarilgan buyumlarning şaklişamoyili özgarib «eklektik» manzarani yuzaga keltirdi va ba'zi an'analarni butkul yöqolişiga olib keddi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng 3. san'ati jonlandi. Qimmatbaho metall materiallardan foydalanişga imkon yaratildi.

Ijod qilayotgan ustalar, asosan, 2 yönalişda: mahalliy 3. (unutilib borayotgan an'analarni qayta tiklaş) va an'anaviy zamonaviy uslubda 3. buyumlari yaratiş ustida ijod qilmoqdalar. An'anaviy 3. buyumlari — tumorlar, isirğalardan «uç közaça», «oy boldoq», «yer bidor», «qaşqarboldoq» va b. yaratildi. Ustalardan Dadamuhamedovlar sulolasi, G. Yöldoşeva, R. Muxametşin, M. Nozirxonov, Ş. Nizomov, I. Olimov, G. Toşeva va boşqalar 3. an'analarini örganiş, rivojlantiriş va yangi yönalişlarni kaşf etiş borasida qator işlarni amalga oşirdilar. Buxoro, Xorazm, Surxondaryo va boşqa 3. maktablarning ayrim çizgilari birbiriga uygunlaştirilib, yangi zamonaviy 3. buyumlari yaratilmoqda. A. Ulumbekovaning «Ayol» (1998), «Afrika» (1999), «Baliqça» (1999); E. Gostevning «Parvoz» (1998) asarlari, R. Muxametşin ijodiy namunalari («Hayot daraxti», 1993;

Bilaguzuklar: ilon şaklidagi bilaguzuk (Baqtriya, mil. av. 3a.); soatli bilaguzuk (20a.). «Toğ irmoği», 2001) özining bezakdorligi, tasvirining nozikligi hamda xalq san'atining mumtoz namunalari asosida yaratilişi b-n farqlanadi. Hoz. kunda usta — zargarlar b-n bir qatorda bir neça birlaşmalar — «Fonon» va «Kumuş» birlaşmasi, «Hyp» davlat 3. markazi, «Musavvir», «Ustazoda» kabi markazlar ham içki bozorni 3. buyumlari b-n töldirmoqda. Özbekiston BA ning taşabbusi b-n Toşkentda 2001 y. apr.da «Zargarlik — 2000», 2002 y. apr.da «Zargarlik — 2002» xalqaro körgazmalari namoyişi ötkazildi. Uşbu körgazmada köpgina davlatlarning zargar ustalari öz asarlari b-n qatnaşdi (yana q. Zargarlik sanoati); 2) bozorda zargar ustalarning dökonlari joylaşgan rasta yoki mahalla. Ad.: Faxretdinova D. A., Yuvelirnoye iskusstvo Uzbekistana, T., 1988.

Q.: Zargarlik sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРГАРЛИК — бадиий ҳунармандлик сохаси; олтин, кумуш, мис, қалай каби рангли металлардан зебзийнат буюмлари (тақинчоқлар), безак буюмлари ясаш касби. Заргарлар безак буюмлари тайёрлашда қуйиш, болғалаб (зарб бериб) ясаш, ҳаллаш (олтин ва кумуш суви юритиш), ўйиб ёки бўрттириб нақш ясаш, босма, зиғирак, совоткори, қолипаки, шабака каби усуллардан кенг фойдаланади. Қимматбаҳо тошлар (гавҳар, феруза, дур, ҳацик ва б.)га ишлов бериб, 3. буюмлари (баргак, бибишак, билагузук, бозубанд, бозгардон, болдок, булоқи, бўйинтумор, гажак, дуотузи, жевак, жиға, заркокил, зебигар Алишер Навоийнинг «Хамса» асарига ишланган зарварақ (Ҳирот, 1492—93 й.лар; хаттот Султонали Машҳадий, музаҳҳиб Мавлоно Ёрий. Санкт-Петербург Давлат халқ кутубхонаси қўлёзмалар фондида сақланади).

Заргарлик: тиллақош (Тошкент, 1880 й.); Далварзинтепадан топилган бўйин тақинчоғи (пектораль, мил. ав. 1а.) дон, зулф, исирға, кокил, ойболдоқ, осматузи, санчок, тавқ, тилла баргак, тилла тузи, тиллақош, турунж, узук, шокила, қашқарболдоқ, ҳалқа каби) яратилган.

Археологик топилмалар 3. қадимдан мавжудлигини кўрсатади. Қад. Миср, Юнонистон, Эрон, Хитой заргарлари 3. буюмлари тайёрлашда маржон, нефрит, каҳрабо ва б.дан кенг фойдаланган. Европада, айниқса, роман ва готика даврида (12—15 а.лар) 3. санъати юксак поғонага кўтарилган, З.нинг янги усул ва услублари вужудга келган. ЎзРнинг кўпгина музейларида сакланаётган топилмалар республика ҳудудида (Юнон-Бақтрия подшолиги, мил. ав. 3—2а.; Қад. Хоразм, асосан, мил. ав. 1минг йиллик ўрталаридан мил. 8а. гача) 3. ривож топганини кўрсатади. Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Хива, Қўқон, Шаҳрисабз ва б. шаҳарларда 3. ривожланган. 19а. охири 20а. бошида ўзига хос ишланиши, шакли, безаклари, хусусиятлари б-н бирбиридан фарқ қилган хилмахил 3. буюмлари кенг тарқалган, зийнат буюмлари тўпламлари вужудга келган. Асрлар оша авлоддан авлодга ўтиб келаётган 3. санъати 20 а. бошларида инкирозга юз тутди, халқ усталарининг сони қисқара бошлади. Усталарга қимматбаҳо хом ашёлардан фойдаланишга йўл қўйилмади. 3. фкаларида ижод қилган устазаргарлар иш жараёнида астасекинлик б-н мавжуд анъаналардан йироқлаша бордилар. Натижада улар томонидан ишлаб чиқарилган буюмларнинг шаклишамойили ўзгариб «эклектик» манзарани юзага келтирди ва баъзи анъаналарни буткул йўқолишига олиб кедди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг 3. санъати жонланди. Қимматбаҳо металл материаллардан фойдаланишга имкон яратилди.

Ижод қилаётган усталар, асосан, 2 йўналишда: маҳаллий 3. (унутилиб бораётган анъаналарни қайта тиклаш) ва анъанавий замонавий услубда 3. буюмлари яратиш устида ижод қилмоқдалар. Анъанавий 3. буюмлари — туморлар, исирғалардан «уч кўзача», «ой болдоқ», «ер бидор», «қашқарболдоқ» ва б. яратилди. Усталардан Дадамуҳамедовлар сулоласи, Г. Йўлдошева, Р. Мухаметшин, М. Нозирхонов, Ш. Низомов, И. Олимов, Г. Тошева ва бошқалар 3. анъаналарини ўрганиш, ривожлантириш ва янги йўналишларни кашф этиш борасида қатор ишларни амалга оширдилар. Бухоро, Хоразм, Сурхондарё ва бошқа 3. мактабларнинг айрим чизгилари бирбирига уйгунлаштирилиб, янги замонавий 3. буюмлари яратилмоқда. А. Улумбекованинг «Аёл» (1998), «Африка» (1999), «Балиқча» (1999); Э. Гостевнинг «Парвоз» (1998) асарлари, Р. Мухаметшин ижодий намуналари («Ҳаёт дарахти», 1993;

Билагузуклар: илон шаклидаги билагузук (Бақтрия, мил. ав. 3а.); соатли билагузук (20а.). «Тоғ ирмоғи», 2001) ўзининг безакдорлиги, тасвирининг нозиклиги ҳамда халқ санъатининг мумтоз намуналари асосида яратилиши б-н фарқланади. Ҳоз. кунда уста — заргарлар б-н бир қаторда бир неча бирлашмалар — «Фонон» ва «Кумуш» бирлашмаси, «Hyp» давлат 3. маркази, «Мусаввир», «Устазода» каби марказлар ҳам ички бозорни 3. буюмлари б-н тўлдирмоқда. Ўзбекистон БА нинг ташаббуси б-н Тошкентда 2001 й. апр.да «Заргарлик — 2000», 2002 й. апр.да «Заргарлик — 2002» халқаро кўргазмалари намойиши ўтказилди. Ушбу кўргазмада кўпгина давлатларнинг заргар усталари ўз асарлари б-н қатнашди (яна қ. Заргарлик саноати); 2) бозорда заргар усталарнинг дўконлари жойлашган раста ёки маҳалла. Ад.: Фахретдинова Д. А., Ювелирное искусство Узбекистана, Т., 1988.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.