Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Zaryadli zarralar hisoblagiçlari

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com

    Zaryadli zarralar hisoblagiçlari — zaryadli zarralar (elektron, proton va b.)ni qayd qiliş va ularning energiyasini aniqlaş uçun işlatiladigan fizik qurilmalar. Ularning işi zaryadli zarralarning modda atomlari b-n özaro ta'sirlaşişiga asoslangan.

    3. z. h.ning bir neça xillari mavjud: ionlaş xisoblagiçi (ionlaş kamerasi), mutanosib (proporsional) hisoblagiç, Geyger — Myuller hisoblagiçi, Çerenkov hisoblagiçi, ssintillyatsiyey hisoblagiç, yarimötkazgiçli hisoblagiç, kristall hisoblagiç va b. Ionlaş hisoblagiçining işi gaz razryadiga asoslangan. Bunday hisoblagiçlar ikki elektrodli yopiq idişdan iborat. Idiş inert gazlar, vodorod, azot yoki gaz aralaşmalari, jumladan uglevodorodlar b-n töldiriladi. Elektrodlarga tok manbai ulanib, elektr maydoni hosil qilinganda musbat va manfiy ionlar elektrodlarga tortiladi. Hisoblagiçdan ötgan zaryadli zarralar zanjirda impulslar hosil qiladi. Rasmda zaryadli zarralarni qayd qilişning umumiy prinsipi körsatilgan (yana q. Ionlaş kamerasi). Mutanosib hisob l agiç ning işi ham gaz razryadiga asoslangan. Unda zanjirdagi tok amplitudasi qayd qilinayotgan zaryadli zarralar energiyasiga mutanosib böladi. Hisoblagiç elektrodlaridan biri, köpinça, silindr şaklida bölib, ikkinçi elektrod — silindr öqi böylab tortilgan ingiçka simdir. Metall silindr — katod, sim esa anod vazifasini ötaydi. Anod — katod potensiallari farqi 900—1000 V bölganda birlamçi ionlaniş natijasida hosil böladigan erkin elektronlarning tezligi elektr maydoni ta'sirida ortib, ionlar hosil kila oladi. Bu hodisa gaz kuçaytirişi deyiladi. Potetsiallar farqi ortgan sari elektr impulsi amplitudasi xam ortadi, erkin elektronlar katta tezlikka erişadi va, öz navbatida, gaz atomlarini ionlarga ajrata oladi. Ionlaniş ketmaket takrorlanib, jala razryadi (elektronlar jalasi — mustaqil bölmagan razryad) röy beradi. Ionlar sçyotçik elektrodiga borib yetganidan keyin elektr razryadi sönadi. Yarimötkazgiçli hisoblagiç (detektor) — zaryadli zarralar va gammanurlarni qayd qiliş va ularning energiyasini ölçaydigan asbob. Köpinça, kremniy yoki germaniy monokristallidan plastinka körinişida tayyorlanadi. Zaryadli zarralar plastinkaga tuşganda, muvozanat holatda bölmagan zaryad taşuvçilar jufti, ya'ni elektronkovak jufti hosil qiladi. Taşqi elektr maydon ta'sirida elektron va kovak elektrodlarga tomon siljiydi, natijada taşki zanjirda elektr impulsi hosil böladi. Bu impuls radiotexnik qurilmalar yordamida qayd qilinadi. Kristall hisoblagiç — dielektr kristallarda hosil bölayotgan zarralarni qayd qiluvçi asbob. Dielektrik monokristall (odatda, olmos yoki kadmiy sulfid kristallari)dan tayyorlanadi. Bulardan taşkari, Vilson kamerasi, diffuzion kamera, katlamli fotografik emulsiya va b. ham zaryadli zarralarni qayd qiladigan hisoblagiçlar hisoblanadi. Rahim Bekjonov.

    Q.: Ionlaş kamerasi

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЗАРЯДЛИ ЗАРРАЛАР ҲИСОБЛАГИЧЛАРИ — зарядли зарралар (электрон, протон ва б.)ни қайд қилиш ва уларнинг энергиясини аниқлаш учун ишлатиладиган физик қурилмалар. Уларнинг иши зарядли зарраларнинг модда атомлари б-н ўзаро таъсирлашишига асосланган.

    3. з. ҳ.нинг бир неча хиллари мавжуд: ионлаш хисоблагичи (ионлаш камераси), мутаносиб (пропорционал) ҳисоблагич, Гейгер — Мюллер ҳисоблагичи, Черенков ҳисоблагичи, сцинтилляцией ҳисоблагич, яримўтказгичли ҳисоблагич, кристалл ҳисоблагич ва б. Ионлаш ҳисоблагичининг иши газ разрядига асосланган. Бундай ҳисоблагичлар икки электродли ёпиқ идишдан иборат. Идиш инерт газлар, водород, азот ёки газ аралашмалари, жумладан углеводородлар б-н тўлдирилади. Электродларга ток манбаи уланиб, электр майдони ҳосил қилинганда мусбат ва манфий ионлар электродларга тортилади. Ҳисоблагичдан ўтган зарядли зарралар занжирда импульслар ҳосил қилади. Расмда зарядли зарраларни қайд қилишнинг умумий принципи кўрсатилган (яна қ. Ионлаш камераси). Мутаносиб ҳисоб л агич нинг иши ҳам газ разрядига асосланган. Унда занжирдаги ток амплитудаси қайд қилинаётган зарядли зарралар энергиясига мутаносиб бўлади. Ҳисоблагич электродларидан бири, кўпинча, цилиндр шаклида бўлиб, иккинчи электрод — цилиндр ўқи бўйлаб тортилган ингичка симдир. Металл цилиндр — катод, сим эса анод вазифасини ўтайди. Анод — катод потенциаллари фарқи 900—1000 В бўлганда бирламчи ионланиш натижасида ҳосил бўладиган эркин электронларнинг тезлиги электр майдони таъсирида ортиб, ионлар ҳосил кила олади. Бу ҳодиса газ кучайтириши дейилади. Потециаллар фарқи ортган сари электр импульси амплитудаси хам ортади, эркин электронлар катта тезликка эришади ва, ўз навбатида, газ атомларини ионларга ажрата олади. Ионланиш кетмакет такрорланиб, жала разряди (электронлар жаласи — мустақил бўлмаган разряд) рўй беради. Ионлар счётчик электродига бориб етганидан кейин электр разряди сўнади. Яримўтказгичли ҳисоблагич (детектор) — зарядли зарралар ва гамманурларни қайд қилиш ва уларнинг энергиясини ўлчайдиган асбоб. Кўпинча, кремний ёки германий монокристаллидан пластинка кўринишида тайёрланади. Зарядли зарралар пластинкага тушганда, мувозанат ҳолатда бўлмаган заряд ташувчилар жуфти, яъни электронковак жуфти ҳосил қилади. Ташқи электр майдон таъсирида электрон ва ковак электродларга томон силжийди, натижада ташки занжирда электр импульси ҳосил бўлади. Бу импульс радиотехник қурилмалар ёрдамида қайд қилинади. Кристалл ҳисоблагич — диэлектр кристалларда ҳосил бўлаётган зарраларни қайд қилувчи асбоб. Диэлектрик монокристалл (одатда, олмос ёки кадмий сульфид кристаллари)дан тайёрланади. Булардан ташкари, Вильсон камераси, диффузион камера, катламли фотографик эмульсия ва б. ҳам зарядли зарраларни қайд қиладиган ҳисоблагичлар ҳисобланади. Раҳим Бекжонов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.