Ziyovuddin toğlari

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–93-b. — ziyouz.com

Ziyovuddin toğlari - Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi toğlar. Zarafşon tizma toğlarining eng çekka ğarbiy qismi. Kenglik böyiça yönalgan. Eng baland joyi 866 m. 3. t. ning ayrim qismlari şarqda Katarmaya (807 m), Qoratov (723 m), Qizbibi (818 m), markaziy qismida Tusitov (866 m), Turekbobo (841 m), Qirtov, ğarbda Qoratov, Xöja Boltatoğ (740 m), Azkamar platosi deb ataladi. 3. t. şarqda Qarnob beli orqali Zirabuloq toğlari, şim.ğarbda Azkamar platosi orqali Zarafşon vodiysi, şim. da Malik çöli va jan. da Qarnob çöli b-n çegaradoş.

3. t. şimoliy va nisbatan balandroq (670—860 m) jan. tizimlardan iborat. Jan. yon bağirlari tik kötarilgan va qisqa soy va özanlar b-n kuçli parçalangan. Qoyali, yalanğoç tub jinslar qatlamlari Qarnob çöliga tik tuşgan. Tor va çuqur toğ daralari jinslar qatlamlarini kesib ötgan. Suvayirğiç qismlarida kuesta relyef şakllari uçraydi. Toğlarning suvayirğiç kismi ötkir qirrali va nayzasimon şaklda. 3. t. yirik antiklinaldan iborat, uning zamini quyi silurning kristalli slanets, oqaktoş, gilli qumtoşli slanetslaridan iborat. Yoğin miqdorining kamligi (yiliga örtaça 200—225 mm) va toğlar baland bölmaganligidan soylarda faqat baxrr va yoz boşlarida suv oqadi. Toğ etaklari va yon bağirlari nuragan jinslarning parçalari b-n band. Tuproqlar yaxşi rivojlangan yon bağirlarda efemerlar (rang, qönğirboş), toğ şuvoği, toşlok tuproqlarda turli öt butalar (tikanli bodom) tarqalgan. 3. t. ning şim. etaklarida Navoiy va Ziyovuddin ş. lari, jan. etagida Qarnob qişloği joylaşgan. 3. t. da sement işlab çiqariş uçun xom aşyo, quriliş materiallari manbalari mavjud.

ZIYOVUDDINXON ibn EŞON BOBOXON (1908.10.1 — Toşkent — 1982.22.12) — mufti, din va jamoat arbobi. Dastlab otasi Eşon Boboxon Abdumajidxon öğli qölida, söngra Toşkentdagi Baroqxon, Kökaldoş madrasalarida tahsil körgan (1923— 31). Qohiradagi alAzhar dorilfununini tugatgan, Makka, Madina ş.lariga ilmiy safarlar qilgan (1947). Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy boşqarmasi taşkiliy qömitasida boş kotib (1942), boşqarma raisining örinbosari (1943— 57), raisi (1957—82). Toşkentda Imom Buxoriy nomidagi Islom intini taşkil etdi (1969) va unga bevosita rahbarlik qildi. Uning sa'yiharakati b-n Buxoroda Mir Arab madrasasi faoliyati qayta tiklandi (1945). Sobiq Sovet Ittifoqi va bir qança musulmon mamlakatlarida ötkazilgan yirik xalqaro diniy anjumanlarning taşkilotçisi yoki faol iştirokçisi sifatida turli xalklar va dinlar örtasida hamkorlik örnatilişiga xarakat qildi. Masjidlar böyiça Butunjahon oliy kengaşi a'zosi etib saylandi (Makka, 1976).

Ziyovuddinxon diniy merosni keng tarğib va taşviq qilişdan taşqari ilmiy, adabiy faoliyat b-n ham şuğullangan. Ibn Sinoning gigiyenaga oid kitobini özbek va rus tillariga ögirgan (Abu Ali ibn Sina, Traktat po gigiyene, T., 1982). Ziyovuddinxonning «Diyorimizda islom va musulmonlar» asari (1979, rus tilida)da islom dinining mohiyati oçib berilgan, islom barça zamon va xalklar uçun salohiyatli din ekanligi, uning tamoyillari hamma yaxşi niyatli kişilarning orzuumidlari b-n hamohang ekanligi körsatilgan. Futuhiy taxallusi b-n şe'rlar ham bitgan. Ziyovuddinxon xalklar örtasida tinçlikni saklaş, yer yuzida döstlik va hamjihatlikni mustahkamlaş işiga katta hissa qöşganligi uçun Iordaniya, Suriya, Marokaş va MAP ning oliy ordenlari b-n takdirlangan. 1998 y. tavalludining 90 y. ligiga bağişlab Toşkentda xalqaro ilmiyamaliy konferensiya ötkazildi. Toşkentdagi Qaffol aşŞoşiy qabrlar majmuasida otalari Eşon Boboxon yoniga dafn etilgan (ra).

Ad.: Boboxonov Ş., Sönmas ziyo, T., 1998; Babaxanov Ş., Muftiy Ziyauddinxan ibn Eşon Babaxan, T., 1999; Boboxonov Ş., Şayx Ziyovuddinxon ibn Eşon Boboxon [Ma'naviyat va ibrat maktabi], T., 2001.

Şamsuddinxon Boboxonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗИЁВУДДИН ТОҒЛАРИ - Самарқанд ва Навоий вилоятларидаги тоғлар. Зарафшон тизма тоғларининг энг чекка ғарбий қисми. Кенглик бўйича йўналган. Энг баланд жойи 866 м. 3. т. нинг айрим қисмлари шарқда Катармая (807 м), Қоратов (723 м), Қизбиби (818 м), марказий қисмида Туситов (866 м), Турекбобо (841 м), Қиртов, ғарбда Қоратов, Хўжа Болтатоғ (740 м), Азкамар платоси деб аталади. 3. т. шарқда Қарноб бели орқали Зирабулоқ тоғлари, шим.ғарбда Азкамар платоси орқали Зарафшон водийси, шим. да Малик чўли ва жан. да Қарноб чўли б-н чегарадош.

3. т. шимолий ва нисбатан баландроқ (670—860 м) жан. тизимлардан иборат. Жан. ён бағирлари тик кўтарилган ва қисқа сой ва ўзанлар б-н кучли парчаланган. Қояли, яланғоч туб жинслар қатламлари Қарноб чўлига тик тушган. Тор ва чуқур тоғ даралари жинслар қатламларини кесиб ўтган. Сувайирғич қисмларида куэста рельеф шакллари учрайди. Тоғларнинг сувайирғич кисми ўткир қиррали ва найзасимон шаклда. 3. т. йирик антиклиналдан иборат, унинг замини қуйи силурнинг кристалли сланец, оқактош, гилли қумтошли сланецларидан иборат. Ёғин миқдорининг камлиги (йилига ўртача 200—225 мм) ва тоғлар баланд бўлмаганлигидан сойларда фақат бахрр ва ёз бошларида сув оқади. Тоғ этаклари ва ён бағирлари нураган жинсларнинг парчалари б-н банд. Тупроқлар яхши ривожланган ён бағирларда эфемерлар (ранг, қўнғирбош), тоғ шувоғи, тошлок тупроқларда турли ўт буталар (тиканли бодом) тарқалган. 3. т. нинг шим. этакларида Навоий ва Зиёвуддин ш. лари, жан. этагида Қарноб қишлоғи жойлашган. 3. т. да цемент ишлаб чиқариш учун хом ашё, қурилиш материаллари манбалари мавжуд.

ЗИЁВУДДИНХОН ибн ЭШОН БОБОХОН (1908.10.1 — Тошкент — 1982.22.12) — муфти, дин ва жамоат арбоби. Дастлаб отаси Эшон Бобохон Абдумажидхон ўғли қўлида, сўнгра Тошкентдаги Бароқхон, Кўкалдош мадрасаларида таҳсил кўрган (1923— 31). Қоҳирадаги алАзҳар дорилфунунини тугатган, Макка, Мадина ш.ларига илмий сафарлар қилган (1947). Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси ташкилий қўмитасида бош котиб (1942), бошқарма раисининг ўринбосари (1943— 57), раиси (1957—82). Тошкентда Имом Бухорий номидаги Ислом интини ташкил этди (1969) ва унга бевосита раҳбарлик қилди. Унинг саъйиҳаракати б-н Бухорода Мир Араб мадрасаси фаолияти қайта тикланди (1945). Собиқ Совет Иттифоқи ва бир қанча мусулмон мамлакатларида ўтказилган йирик халқаро диний анжуманларнинг ташкилотчиси ёки фаол иштирокчиси сифатида турли халклар ва динлар ўртасида ҳамкорлик ўрнатилишига харакат қилди. Масжидлар бўйича Бутунжаҳон олий кенгаши аъзоси этиб сайланди (Макка, 1976).

Зиёвуддинхон диний меросни кенг тарғиб ва ташвиқ қилишдан ташқари илмий, адабий фаолият б-н ҳам шуғулланган. Ибн Синонинг гигиенага оид китобини ўзбек ва рус тилларига ўгирган (Абу Али ибн Сина, Трактат по гигиене, Т., 1982). Зиёвуддинхоннинг «Диёримизда ислом ва мусулмонлар» асари (1979, рус тилида)да ислом динининг моҳияти очиб берилган, ислом барча замон ва халклар учун салоҳиятли дин эканлиги, унинг тамойиллари ҳамма яхши ниятли кишиларнинг орзуумидлари б-н ҳамоҳанг эканлиги кўрсатилган. Футуҳий тахаллуси б-н шеърлар ҳам битган. Зиёвуддинхон халклар ўртасида тинчликни саклаш, ер юзида дўстлик ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш ишига катта ҳисса қўшганлиги учун Иордания, Сурия, Марокаш ва MAP нинг олий орденлари б-н такдирланган. 1998 й. таваллудининг 90 й. лигига бағишлаб Тошкентда халқаро илмийамалий конференция ўтказилди. Тошкентдаги Қаффол ашШоший қабрлар мажмуасида оталари Эшон Бобохон ёнига дафн этилган (ра).

Ад.: Бобохонов Ш., Сўнмас зиё, Т., 1998; Бабаханов Ш., Муфтий Зияуддинхан ибн Эшон Бабахан, Т., 1999; Бобохонов Ш., Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон [Маънавият ва ибрат мактаби], Т., 2001.

Шамсуддинхон Бобохонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.