Prezidentlik respublikasi

Prezidentlik respublikasi — davlat boşqaruv şakli; unda prezident davlat organlari tizimida muhim örin tutadi va davlat rahbari hamda hukumat boşliği vakolatlarini öz qölida jamlaydi. Inglizça Vikipediyada u «prezidentlik tizimi» yoki «yagona ijro hokimiyati tizimi» deb ham ataladi.

Özbekça Vikipediya uni dualistik respublika deb ham ataydi: bu nom ikki hokimiyat aniq ajratilganini bildiradi — kuçli ijro hokimiyati prezident qölida, qonun çiqaruvçi hokimiyat parlamentda. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tizimda ijro hokimiyati rahbarining vakolati qonun çiqaruvçi hokimiyatdan alohida manbadan keladi. Prezident bevosita yoki bilvosita saylanadi, parlament oldida javobgar emas va parlament uni muddati davomida faqat favqulodda holatlardagina çetlata oladi. Tizim AQSh Konstitutsiyasiga kiritilgani tufayli ommalaşgan. Inglizça Vikipediya diktatorlar va yakka partiyali davlat rahbarlari ham köpinça «prezident» unvonini olişini qayd etadi.

Özbekça va rusça Vikipediya tizimning belgilarini şunday sanaydi:

• prezident parlamentdan taşqari yöl bilan saylanadi: aholi tomonidan (özbekça Vikipediyada — Kolumbiya, Turkiya; rusça Vikipediyada — Turkmaniston, Tojikiston, Niger, Angola, Uganda) yoki saylovçilar kollegiyasi tomonidan (AQSh);
• hukumatni prezident tuzadi: u hukumat boşliği ham böladi (AQShda va 2018-yildan Turkiyada boş vazir lavozimi yöq) yoki hukumat boşliğini tayinlaydi (Kamerun, Kot-d'Ivuar). Hukumat faqat prezident oldida javobgar;
• prezident köpinça parlamentni tarqatib yuboriş huquqidan mahrum, parlament esa hukumatga işonçsizlik bildira olmaydi, ammo prezidentni lavozimidan çetlatişi mumkin (impiçment).

Inglizça Vikipediyaga köra, tizimning ildizlari 17-asrdagi Britaniya mustamlakalari boşqaruviga borib taqaladi: Plimut koloniyasida qonun çiqaruvçi organ har yili gubernator va uning yordamçilarini saylagan. Birinçi töliq prezidentlik tizimi 1787-yilda AQSh Konstitutsiyaviy konvensiyasida şakllangan; yakka ijro rahbari ğoyasini Jeyms Uilson himoya qilgan. 1810–1820-yillarda mustaqillikka erişgan Lotin Amerikasi davlatlari konstitutsiyalarini AQSh namunasida tuzgan; Braziliya 1889-yilda monarxiyadan söng şu tizimga ötgan.

Ikkinçi jahon uruşidan keyin tizim Janubiy Koreya va Indoneziyada joriy etilgan; ikkalasining dastlabki yillari diktatura bilan ötgan, demokratik şakl Koreyada 1987-yilda, Indoneziyada 1998-yilda örnatilgan. Eronda 1989-yilgi islohotdan keyin oliy rahbar davlat boşliği bölgan özgartirilgan şakl joriy qilingan. 1991-yilda Sovet Ittifoqi tarqalgaç, yangi davlatlar prezidentlik tizimini qabul qilgan, biroq inglizça Vikipediyaga köra, köpçiligi keyingi ön yilliklarda boşqa tizimlarga ötgan. Janubiy Sudan 2011-yilda, Turkiya 2017-yilgi referendumdan keyin 2018-yilda, Suriya 2025-yilda Konstitutsiyaviy deklaratsiya qabul qilinişi bilan şu tizimni örnatgan.

Klassik prezidentlik respublikasi — AQSh: qonun çiqaruvçi hokimiyat Kongressga, ijro hokimiyati prezidentga, sud hokimiyati Oliy sudga tegişli; saylovçilar kollegiyasi saylagan prezident hukumatni öz partiyasi vakillaridan tuzadi. Tizim Lotin Amerikasida keng tarqalgan, Osiyo va Afrikaning ayrim mamlakatlarida ham uçraydi. Ba'zan davlat rahbarining kuçi konstitutsiyaviy doiradan çiqadi, şuning uçun tadqiqotçilar Lotin Amerikasidagi bunday respublikalarni bir neça bor «super-prezident» deb tavsiflagan. Rusça Vikipediyaga köra, superprezidentlik respublikalari avtoritarizm şakllaridan biri; misollar — Lotin Amerikasi (ayniqsa 19-asrda), Idi Amin davridagi Uganda, postsovet makondan Rossiya, Belarus, Ozarbayjon va (Qirğizistondan taşqari) Örta Osiyo respublikalari.

Inglizça Vikipediyada tizim tarafdorlarining dalillari keltiriladi: hokimiyatlar ajratilgani uçun har bir tarmoq boşqasini nazorat qila oladi; yakka ijro rahbari javobgarlikni aniq körsatadi (Jeyms Uilson fikri); prezident parlament işonçiga boğliq bölmagani uçun favqulodda vaziyatlarda tezroq harakat qiladi. Tanqidçilar esa prezident va parlament qarama-qarşi bölganda tizim boşi berk köçaga kirişini, ikki tomon javobgarlikni bir-biriga oşirişini aytadi; Xuan Lins bunday beqarorlik demokratiyani yemirganini (Braziliya, Allende davridagi Çili) yozgan.

Ikkala tilda ham Fred Riggs fikri keltiriladi: prezidentlik tizimi joriy etilgan deyarli har bir mamlakatda avtoritarizm va diktaturaga qarab oğgan. Dunyodagi 22 ta eng qadimiy demokratiya orasida bu tizimga ega faqat ikki davlat — Kosta-Rika va AQSh. 2024-yildagi tahlilga köra, prezidentlik respublikalarida korrupsiya parlamentli respublikalardagidan yuqori; rusça Vikipediyaga köra, 2024-yildagi demokratiya indeksida eng demokratik 10 mamlakatning hammasi parlamentli respublika.