Prokat

Prokat (rusça prokatat — «jövalamoq») — metallurgiyada metall yoki metall qotişmasini qizdirilgan yoki sovuq holda maxsus aylanuvçi vallar orasidan ötkazib (prokatlab) olinadigan mahsulotlar. ÖzME'ga köra, ularga list, lenta, polosa, rels, balka, quvur, sim, şveller, qöştavr va boşqa buyumlar kiradi. Bunday mahsulotlar sanoat va xöjalikning deyarli barça tarmoqlarida işlatiladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, prokatlaş — prokat stanida bir-biriga qarama-qarşi aylanayotgan vallar orasida jismni plastik deformatsiyalaş jarayoni; deformatsiya uçun zarur energiya stan dvigateliga ulangan vallar orqali beriladi. Bu usul metallarni bosim bilan işlaşning asosiy turlaridan biri bölib, buyumga kerakli şakl berişdan taşqari uning içki tuzilişi va xossalarini ham şakllantiradi. Inglizça Vikipediya bu jarayonni xamirni jövalaş bilan qiyoslaydi: metall bir yoki bir neça juft vallardan ötkazilib, qalinligi kamaytiriladi va bir xil holga keltiriladi.

ÖzME'ga köra, xomaki zagotovka böylamasiga, köndalangiga yoki vintsimon-köndalangiga prokatlanişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, böylama prokatlaş eng keng tarqalgan usul: metall polosa qarama-qarşi aylanayotgan vallar orasiga işqalaniş kuçi bilan tortiladi, balandligi bosib siqiladi va vallar orasidagi tirqiş — kalibr şaklini oladi. Şu yöl bilan list, plita, lenta va folga olinadi.

Haroratiga köra issiq va sovuq prokatlaş farqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, agar metall harorati qayta kristallaniş haroratidan yuqori bölsa, jarayon issiq prokatlaş, past bölsa — sovuq prokatlaş deyiladi. Issiq prokatlaş hajm jihatidan boşqa barça işlab çiqariş jarayonlaridan köproq metall işlaydi. Rusça Vikipediyada oraliq holat — iliq prokatlaş ham ajratiladi.

ÖzME prokatning maxsus xillari sifatida egilgan va bukilgan profillarni hamda uzunligi böylab köndalang kesimi özgarib boradigan mahsulotlarni körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, prokat stanlarida asosan pölatdan qurilişbop profillar (qöştavr, burçak, şveller), çiviqlar va relslar tayyorlanadi; halqa prokatlaş, profilli prokatlaş, bukib şakllantiriş kabi usullar ham bor.

Rusça Vikipediyaga köra, prokatlaş usulidan Qadimgi Rimdayoq foydalanilgan. Bu jarayonning ilk ma'lum tasviri 16-asrga, Leonardo da Vinçi qaydlariga töğri keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, temirni kesib çiviqqa aylantiradigan ilk stanlar 1590-yilda hozirgi Belgiyadan Angliyaga keltirilgan. 1783-yilda Genri Kort ariqçali vallar uçun patent olgan: bu stanlar bolğaga nisbatan bir kunda ön beş baravar köp mahsulot bergan, şuning uçun uni zamonaviy prokatlaşning otasi deb ataşadi. 1820-yilda Angliyada ilk rels prokatlaş stani işga tuşirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, prokatlaş Ovrupada 19-asrda ommaviy tus olgan.