Qirol

Qirol (qiroliça) — qirollik boşliği, davlat hukmdorining unvoni. Örta asrlarda ayrim Ğarbiy Yevropa davlatlarida mutlaq hukmdor bölgan. Qirol unvoni odatda meros orqali ötgan, ba'zan esa saylangan.

Yevropada qirol harbiy qöşinning boş qömondoni va davlatning taşqi vakili hisoblangan: elçilar yuborgan va qabul qilgan, ittifoq va sulh tuzgan (dastlab xalq majlisining roziligi bilan). Unga oliy sudya va tinçlik himoyaçisi sifatida qaralgan, u oliy sud va politsiya hokimiyatiga ega bölgan hamda alohida viloyatlarga hokimlar (masalan, graflar) tayinlagan.

Hozirgi davrda qirollar rasman davlat boşliği hisoblansa-da, mamlakatni bevosita boşqariş parlament va ijroiya hukumati qöliga ötgan. Masalan, Angliyada Georg I davridan (1714-yildan) boşlab qirollar mamlakatni boşqarişga bevosita aralaşmaydi. Inglizça manbaga köra, 2023-yil holatiga köra suveren davlatlarda davlat boşliği sifatida e'tirof etilgan sakkiz ön sakkiz qirol bor; ularning aksariyati konstitutsiyaviy monarxiyalarda xizmat qiladi, Saudiya Arabistoni va Esvatini qirollari esa mutlaq monarxiyalarga rahbarlik qiladi.

5–6-asrlarda Rim imperiyasi xarobalarida varvar qirolliklari şakllana boşlagaç, ularda xalq majlisi ahamiyatini yöqotib, tantanali marosimga aylangan. Qirollar mahalliy boşqaruv va sudni amaldorlar orqali öz qöliga olişga intilgan va özlarini yerdagi Xudo vakili deb atagan. Feodalizm rivoji qirol hokimiyatini boşqa kuçlar bilan bölişişga majbur qilgan; 11-asr boşiga kelib qirol feodallar orasida faqat «tengdoşlar orasida birinçi» bölib qolgan. 10–12-asrlarda qirol hokimiyati ayniqsa zaif edi.

Lyudovik Tolstoy (1108–1137) davridan boşlab Fransiya Kapetinglari öz yerlarini kengaytirib, davlat hokimiyati unsurlarini öz qöllarida jamladi. 14–15-asrlarda frantsuz qiroli feodal syuzerenga emas, sinfiy-vakillik muassasalari orqali mamlakatni birlaştiruvçi monarxga aylandi. 16-asrga kelib qirol hokimiyati deyarli butun Yevropada absolutizm darajasiga yetdi. 18-asr örtasidan absolutizm «ma'rifatparvar» deb atala boşladi. Angliyada qirol hokimiyati parlament tomonidan çeklandi, 17-asr oxiriga kelib parlament yetakçi oliy hokimiyat taşuvçisiga aylandi. Buyuk Fransuz inqilobidan keyin ingliz vakillik muassasalari butun Yevropa uçun namuna böldi va 19-asrda konstitutsiyaviy monarxiya keng tarqaldi.

Özbek tilidagi manbaga köra, «qirol» sözi «korol» sözining özgargan varianti bölib, taxminlarga köra Buyuk Karl nomidan olingan. Rus tilidagi manbada ham slavyan tillaridagi şakllar frank qiroli Karl yoki Karl Martell nomining slavyança özlaşmasidan kelib çiqqan deyiladi.