Qozoq xonligi

Qozoq xonligi (qozoqça: Qazaq xandiği) — qozoq davlati. Oltin Örda parçalanişi jarayonida vujudga kelgan va hozirgi Qozoğiston hamda qisman unga yondoş davlatlar hududida joylaşgan.

Xonlik Oltin Örda, ya'ni Jöji ulusi parçalanişi natijasida şakllangan. Jöji ulusi dastlab Möğul imperiyasining ulusi bölgan. 1227-yilda Jöji vafotidan söng ulus öğillari Orda va Botuga ötgan. Rusça va inglizça manbalarga köra, Ördaning mulki Irtiş böylarida bölgan, 14-asrda esa Sirdaryodagi Siğnoq şahri Kök Ördaning poytaxtiga aylangan. 1428-yilda Abulxayrxon şarqiy ulus xoni böldi; bu davlat tarixşunoslikda Abulxayr xonligi yoki Özbek ulusi deb ataladi.

Abulxayrxonning qattiqqöl siyosatidan norozi bölgan Kereyxon va Jonibekxon boşçiligidagi qabilalar ğarbiy Möğulistonga, Yettisuvga köçib ötdi. Xonlikka Kerey va Jonibek asos solgan. Özbekça Vikipediyada Kerey birinçi xon (1458–1473), undan keyin Jonibek saylangan deyiladi; Kereyning öğli Burunduq 1480-yildan xon bölgan. Burunduq davrida Sirdaryo böyidagi şaharlar uçun Şayboniylar bilan janglar böldi.

Taşkil topgan sana

Tarixçilar xonlik qaçon va qayerda taşkil topgani haqida yagona fikrga kelmagan. Qozoğiston tarixşunosligida 1465-yil qabul qilingan; bu sana Mirzo Muhammad Haydar Dulatiyning «Tarixi Raşidiy» asarida keltiriladi (hijriy 870-yil). Rossiya tarixşunosligida T. Sultanov davriylaştirişi qöllanadi: u Abulxayrxon vafoti yili — hijriy 875-yilni (1470–1471) asos qiladi. Özbekça Vikipediyada yana 1470-yil ham tilga olinadi.

Rivojlanişi va tanazzuli

15-asr oxiri va 16-asrda qozoqlar Kaspiy dengizining şarqi va Orol dengizining şimolidagi, Irtiş yuqori oqimigaça bölgan keng daşt hududlarini öz nazoratiga oldi. Burunduqxon va Qosimxon davrida deyarli butun daşt qozoqlar qölida böldi. Qosimxon davri mustaqil qozoq davlatçiligining boşlanişi hisoblanişi keng tarqalgan fikr; uning davrida hokimiyat hozirgi janubi-şarqiy Qozoğistondan Ural toğlarigaça yetgan. Xonlikning gullagan davri Qosim, Haqnazar, Tavakkal va Esimxonlar hukmronligiga töğri keladi.

17–18-asrlarda xonlik çuqur tanazzulga yuz tutdi, markaziy hokimiyat zaiflaşdi. 17-asrda Katta, Örta va Kiçik juz ajralib çiqdi. Tavkexon vafotidan (1715 yoki 1718) söng juzlar amalda mustaqil xonliklarga aylandi. Ablayxon qozoqlarni yana birlaştirdi va Rossiya bilan Xitoy örtasida siyosat yurgizdi; 1781-yil vafotidan söng xonlik yana uç juzga bölindi. 1822–1824-yillardagi nizomlar bilan Rossiya imperiyasida xonlik instituti bekor qilindi. Keyinçalik Kenesari Qosimov 1837-yilda xonlikni tiklaşga urindi va 1847-yilda halok bölguniça kuraşdi.

Qosimxon davrida xonlik çegarasi şimoli-ğarbda Ural orqali, Yoyiq daryosi havzasi va Volga böylab, şimolda Ulutau hududida, şarqda Irtiş va Tarbağatoy orqali, Balxaş kölidan nariga, janubda Sirdaryo quyi oqimidan Sayramgaça, janubi-şarqda Tyanşan etaklarigaça borgan (rus tilidagi Vikipediya). Xon qarorgohlari Ulutauda, Qoratal va Çu daryolarida hamda Urol daryosidagi Sarayçiqda bölgan.

15-asr rus manbalarida xonlik «Qozoq Ördasi» deb atalgan, 18-asrda «Qirğiz-Qaysoq Ördasi». Şarq manbalarida «Qozoqlar ulusi», «Jöji ulusi», «Daşti qipçoq» kabi nomlar uçragan.