Regressiya

Regressiya (lotinça regressio — «ortga qaytiş, çekiniş») — Geologiyada dengizning quruqlikdan çekinişi, ya'ni ilgari suv ostida bölgan dengiz tubining quruqlikka aylanişi. Bu jarayonga qarama-qarşi hodisa — dengizning quruqlikka bostirib kirişi — transgressiya deb ataladi. Atamaning boşqa ma'nolari ham bor (matematika, psixologiya va boşqa sohalarda), bu maqola faqat geologik ma'nosiga bağişlangan.1

ÖzME'ga köra, regressiya yer pöstining tebranma harakatlari — quruqlikning kötarilişi yoki okean tubining çökişi, şuningdek iqlimning özgarişi, xususan qurğoqçilaşiş natijasida yuz beradi. Inglizça Vikipediyada bunga oid bir neça farazlar keltiriladi. Ulardan biriga köra, okean tubining kengayişi sekinlaşganda örta okean tizmalari kamroq joy egallaydi va natijada dunyo okeani sathi umuman pasayadi. Boşqa bir fikrga köra, perm davri oxiridagi regressiya barça yirik materiklarning yagona Pangeya materigiga birlaşişi bilan boğliq bölişi mumkin, çunki bu jarayon okean botiqlarini birmunça kengaytirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, pleystotsen muzlik davrlarida regressiyalar muzlanişlar bilan aniq boğliq bölgan: suvning köproq qismi muz qatlamlarida töplanganda okeanda u kamaygan. Sönggi muzlik davrining eng sovuq paytida, taxminan 18 ming yil ilgari, dunyo okeani sathi hozirgidan 120–130 metr past bölgan.

Regressiya izlari çökindi jinslarning qatlamlaniş tartibida saqlanib qoladi. ÖzME'ga köra, agar kesimning pastki qismida mayda zarrali jinslar — gil va ohaktoş, yuqoriroq qismida esa yirik bölakli jinslar — gravelit va konglomerat yotgan bölsa, bu şu hududda dengiz çekinganidan dalolat beradi. Sababi şuki, sohil yaqinlaşgan sari çökindilar dağallaşib boradi. ÖzME ta'kidlaganidek, bir hududda regressiya bir neça marta takrorlanişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, regressiya va transgressiyalar izlari butun paleontologik yilnoma davomida uçraydi va ular bir qança ommaviy qirilişlar bilan bir vaqtga töğri kelgan. Masalan, taxminan 250 million yil avvalgi perm-trias qirilişi paytida dunyo okeani sathi 250 metrga pasaygan. Biroq ommaviy qirilişlar quruqlikdagi hayvonlarni ham qamrab olgani uçun, olimlar regressiyani ularning asosiy sababi emas, balki hamroh hodisasi deb hisoblaydi.