Rukn

Rukn (arabça — «asos», «ustun») — aruz tizimida misra ritmini tuzadigan asosiy ölçov birligi: qisqa, çöziq va öta çöziq hijolar (böğinlar) muayyan tartibda kelib hosil qiladigan va misra içida qayta-qayta takrorlanadigan guruh. Yevropa şe'rşunosligida unga «stopa» («oyoq») tuşunçasi yaqin turadi. Bundan taşqari, ÖzME sözning matbuot bilan boğliq ikkinçi ma'nosini ham qayd etadi.12

ÖzME'ga köra, ruknlar kiçikroq bölaklar — juzvlardan, juzvlar esa qisqa yoki çöziq bölişi bilan farqlanadigan hijolardan tuziladi; ruknlarning ketma-ket birikişidan vazn yuzaga keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, VIII asrda Xalil ibn Ahmad al-Farohidiy asos solgan arab aruzida misra böğinlar böyiça emas, harakatli va sukunli harflar böyiça tahlil qilinadi. Bu harflar «vatad» («qoziq») va «sabab» («arqon») deb ataluvçi yirikroq bölaklarga birlaşadi, bitta vatad bilan bir yoki ikki sababning qöşilişi esa ruknni beradi. Atamalar köçmançi çodiri tasviridan olingan: rukn çodirni tik tutib turadigan ustunga qiyoslanadi, sözning asl ma'nosi ham şunga işora qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, aruzda sakkiztagaça asosiy rukn ajratiladi. Ularni eslab qoliş uçun f-'-l ildizidan yasalgan şartli sözlar — taf'ilalar qöllanadi: faulun, foilun, mafoiylun, foilotun, mustaf'ilun, maf'ulotu, mufoalatun va mutafoilun. Şu ruknlardan ön oltita bahr tuziladi; har bir bahrda bir, ikki yoki uç ruknli asos misrada bir neça marta qaytariladi. Ruknlar zihof deb ataladigan özgarişlarga ham uçraydi: ayrim böğinlar qisqaradi yoki tuşib qoladi va natijada ruknning yangi körinişi hosil böladi.

Biror şe'rning vaznini topiş uçun baytdagi hijolar şartli belgilar bilan yozib çiqiladi. ÖzME qisqa hijani «V», çöziq hijani «—» belgisi bilan körsatadi, öta çöziq hija uçun esa alohida belgi işlatiladi. Söngra belgilar qatori ruknlarga bölinadi va u qaysi bahrga mos kelişi aniqlanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, arab aruzi asosida fors va turkiy şe'riyatda öz variantlari şakllangan. Turkiy tillarda unlilar uzun-qisqaligi bilan farqlanmasa-da, aruz bu adabiyotlarda ham keng ildiz otgan; turkiy tildagi aruzda yozilgan ilk yirik asar XI asrda Yusuf Xos Hojib yaratgan «Qutadğu bilig» dostoni hisoblanadi. Mumtoz özbek şe'riyatining katta qismi ham aruzda bitilgani uçun rukn tuşunçasi adabiyotşunoslikda muhim örin tutadi.

ÖzME'ga köra, «rukn» sözi gazeta, jurnal va şu kabi naşrlarda alohida bölim yoki bir neça materialni birlaştiradigan umumiy mavzuning sarlavhasini ham bildiradi. Bu ma'noda u «rubrika» sözining sinonimi sifatida işlatiladi.