San'o

San'o (arabça: صنعاء) — Yamanning poytaxti va eng yirik şahri. Şahar dunyodagi eng baland joylaşgan poytaxtlardan biri hisoblanadi, uning Eski şahri YUNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.

Şahar haqida birinçi eslatma 1-asrga oid. Rus tilidagi ma'lumotga köra, 10-asrda al-Hamdoniy şaharning asosçisi sabaliklar şohi Şör Autar (3-asr boşi) ekanini va u maşhur Ğumdon saroyini qurganini yozgan. Rivoyatga köra, şaharni Nuhning öğli Som asos solgan, şaharning eski nomi esa Azol bölgan. Inglizça Vikipediyada şaharni 1-asrda Saba podşoligi ikkinçi poytaxt sifatida barpo etgan, deyiladi; nomi sabaiyça «qal'a, mustahkam qurilma» ma'nosidagi ildizdan kelib çiqqan. Özbekça Vikipediyada şahar 5–6-asrlardan Yamanning siyosiy markazi bölgani aytiladi; rus tilidagi manbaga köra, u 520-yildan Himyar davlatining poytaxti bölgan, 6-asrda uni Sosoniylar va Habaş qöşinlari talaşgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 628-yilda Yaman aholisi islomni qabul qilgan. Inglizça Vikipediyada San'o Muhammad davridan (taxm. 622-yil) mustaqil quyi davlatlar taşkil topgunga qadar hokimiyat qarorgohi bölib turgani yoziladi. 1062-yilda şaharni Sulayhiylar egallagan, 1175-yilda Ayyubiylar nazorat örnatgan. Özbekça Vikipediyada 7-asr örtalaridan 9-asr örtalarigaça xalifalik noiblarining qarorgohi, 9-asr örtalaridan 11-asrgaça mustaqil davlat poytaxti bölgani qayd etilgan.

Usmonlilar davri sanalari manbalarda turliça. Özbekça Vikipediyada şahar 1546–1628 va 1871–1911-yillarda Turkiya qöl ostida bölgani aytiladi. Inglizça Vikipediyada Usmonlilar San'oni 1547-yilda egallagani, zaydiy imomlar 1629-yilda ularni haydagani va Usmonlilar şaharga 1872-yilda qaytgani yoziladi. Rus tilidagi Vikipediyada esa 1872–1890-yillar körsatilgan. Inglizça manbaga köra, bu davrda şaharda birinçi marta reja tuzilgan, yangi yöllar, maktab va kasalxonalar qurilgan.

1904-yilda hokimiyatni imom Yahyo oldi. 1948-yilda uning öğli imom Ahmad poytaxtni Toizga köçirdi. 1962-yilda Yaman Arab Respublikasi e'lon qilindi va San'o yana poytaxt böldi; fuqarolar uruşi 1968-yilgaça davom etgan (rus tilidagi Vikipediyada — 1969-yildan uruş boşlangani aytiladi). 1990-yilda Yaman birlaşgaç, San'o birlaşgan davlat poytaxti böldi. Özbekça Vikipediyada 1982-yildagi zilzilada şahar kuçli zarar körgani qayd etilgan. 2014-yil sentabrida hutiylar şaharni hukumat qölidan oldi; şundan söng Yaman hukumati örnini Adanga köçirdi. 2015-yil 25-martdan boşlab Saudiya Arabistoni boşçiligidagi koalitsiya hujumlari natijasida Eski şahar şikastlangani rus tilidagi Vikipediyada aytiladi.

Şahar toğli vodiyda joylaşgan. Balandligi manbalarda turliça: 2200 m (rus), 2300 m (ingliz), 2400 m (özbek). Inglizça Vikipediyaga köra, u Jabal an-Nabi Şuayb va Jabal Tiyol toğlari oraliğida joylaşgan. Iqlim ham turliça ta'riflanadi: özbekça Vikipediyada tropik iqlim, yanvarning örtaça harorati 13,7°, iyulniki 21°, yillik yoğin 600 mm gaça deyiladi; rus tilidagi Vikipediyada iqlim quruq (BWk), yillik yoğin taxminan 200 mm, deyarli barçasi yoz oylarida yoğadi.

Aholi soni manbalarda turli yillar uçun berilgan: 450 ming (1998, özbekça Vikipediya), 2 575 347 (2012, rus tilidagi Vikipediya), taxminan 3 300 000 (2023, inglizça Vikipediya). Inglizça Vikipediyaga köra, 2020-yil holatiga San'o şahar hududi Yaman aholisining taxminan 10 foizini taşkil qiladi. 19-asr oxirida şaharda taxminan 30 ming aholi, şu jumladan 1500 yahudiy yaşagani rus tilidagi Vikipediyada aytiladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, San'o mamlakatning savdo-transport va sanoat markazi. Şaharda töqimaçilik, qurol-aslaha, mebel, tamaki, oziq-ovqat, sement va poyabzal korxonalari bor. U hunarmandçilikning yirik markazi: zargarlik va uy-rözğor buyumlari, gazlama işlab çiqariladi. Avtomobil yöli şaharni Hödayda porti, Adan va Makka bilan boğlaydi; aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Rus tilidagi Vikipediyada savdo (zargarlik buyumlari, kumuş, teri buyumlari, ipak, gilam, qahva, matolar), xizmat körsatiş va turizm qayd etilgan.

San'o Eski şahri 1986-yilda YUNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan; u geometrik naqşlar bilan bezatilgan köp qavatli binolari bilan ajralib turadi. Şaharda taxminan 50 masjid bor, şu sababli qadimda uni «köp minorali» deb ataşgan. Me'moriy yodgorliklar orasida şahar körğoni, Jome al-Kabir (Katta) masjidi (7-asr), karvonsaroylar, Bob al-Yaman («Yaman darvozasi»), Salohiddin, al-Bokiriya, Tolha, al-Mahdiy masjidlari saqlangan. Al-Solih masjidi (2003–2008) mamlakatdagi eng yirik masjid sifatida tilga olinadi. Şuningdek, Harbiy-tarixiy muzey, Suq al-Milh markaziy bozori, Suq al-Qot bozori va imom Yahyoning yozgi qarorgohi Dor al-Hajar bor.