Santiyago

Santiago (isp. Santiago de Çile) — Çilining poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Şahar hududida ispanlar kelgunga qadar inkalar yaşagan (rusça Vikipediya). Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, vodiyda dastlabki odamlar miloddan avvalgi 10-ming yillik atrofida paydo bölgan, taxminan 800-yildan Mapoço daryosi böylarida dehqon qişloqlari vujudga kelgan, 15-asr oxiri — 16-asr boşida esa pikunçelar qişloqlari inkalar hukmronligi ostida bölgan.

Ispan konkistadori Pedro de Valdivia 1540-yil dekabrda Mapoço vodiysiga yetib kelgan va 1541-yil 12-fevralda şaharga Santiago del Nuevo Extremo nomi bilan asos solgan. Şahar rejasini Pedro de Gamboa tuzgan, markazda Plaza Mayor (hozirgi Plaza de Armas) bölgan. Özbekça Vikipediya şaharning asos soliniş yilini 1541, rusça Vikipediya maqolasining kiriş qismi esa 1540 deb körsatadi; ayni maqolaning “Tarix” bölimida sana 1541-yil 12-fevral deyilgan.

1541-yil 11-sentabrda mapuçe va pikunçelar şaharni vayron qilgan. Şahar asta-sekin tiklangan, 1647-yilgi zilzila 600 dan ortiq kişining halok bölişiga olib kelgan. Mapoço daryosi 1608 va 1618-yillarda toşgan. Şahar 19-asr boşigaça ispan gubernatori qarorgohi bölgan. 1798-yilda daryo ustida toş köprik oçilgan.

1810-yilda Santiagoda mustaqillik uçun uruş boşlangan; u 1818-yilgaça davom etgan. Mustaqillik e'lon qilingaç, Santiago poytaxt bölgan. Rusça Vikipediyada poytaxt maqomi 1817-yildan, boşqa joyda 1818-yildan deyiladi. 1857-yilda şaharga temir yöl yetib kelgan. 2010-yil 27-fevralda şahar kuçli zilzilani boşidan keçirgan.

Şahar Çilining markaziy qismida, Andning etagidagi toğlar oraliğidagi botiqda, dengiz sathidan taxminan 540 m balandlikda joylaşgan. Tinç okeanigacha 100 km dan kam masofa bor. Şahar Mapoço daryosi böylarida, şarqda And Kordilyerasi, şimolda Çakabuko va ğarbda Qirğoq Kordilyerasi bilan öralgan. Şahar zilzilalarga moyil.

Iqlimi: rusça Vikipediyada örtayer dengizi iqlimi deyilgan; yoz (noyabrdan martgaça) issiq va quruq, qiş (iyundan sentabrgaça) yomğirli. Özbekça Vikipediyada yanvarning örtaça temperaturasi 19,7°, iyulniki 7,7°, yillik yoğin 363 mm deb berilgan. Botiqda joylaşgani tufayli şaharda tutun-tuman (smog) muammosi bor.

Rusça Vikipediyaga köra, Katta Santiago aholisi 2002-yilgi röyxatga olişda 5 428 590 kişi bölgan, bu mamlakat aholisining 35,9 foizini taşkil etgan. 2020-yilda aholi 5 279 190 kişi (mamlakat aholisining 36 foizi) deb körsatilgan; 2014-yilda aglomeratsiya aholisi 6,243 mln. Özbekça Vikipediyada 1997-yilda 4,64 mln kişi deyilgan. 20-asrda aholi tez ösgan: 1907-yilda 384 ming, 1940-yilda 1,0 mln, 1960-yilda 2,0 mln, 1992-yilda 4,7 mln kişi.

Santiago mamlakatning iqtisodiy markazi: bu yerda banklar, yirik kompaniyalar boş idoralari va BMTning Lotin Amerikasi va Karib havzasi iqtisodiy komissiyasi joylaşgan. 2005-yilda Poytaxt viloyati Çili yalpi içki mahsulotining 42,68 foizini bergan. Santiago fond birjasi 1893-yildan işlaydi.

Sanoatda töqimaçilik, oziq-ovqat, poyabzal, tikuvçilik, kimyo, farmatsevtika, metallurgiya, elektrotexnika va maşinasozlik rivojlangan. Şaharda 1975-yildan metropoliten işlaydi. Arturo Merino Benitez xalqaro aeroporti mamlakatdagi eng yirik aeroport; şahar Panamerika şossesida joylaşgan.

Şaharda mustamlakaçilik davrida qurilgan me'moriy yodgorliklar bor. 1561-yilda sobor qurilişi boşlangan, 1572-yilda (rusça Vikipediyada 1618-yilda) San-Fransisko çerkovi qurilgan. Inglizça Vikipediyada şahar manzarasi 19-asr neoklassik markazi, Santa-Lusiya va San-Kristobal tepaliklari hamda Mapoço böyidagi boğlar bilan tavsiflanadi. Santiago markazida joylaşgan Gran Torre Santiago Janubiy Amerikadagi eng baland bino deb körsatilgan. Şaharda universitetlar, akademiyalar, ilmiy institutlar, kutubxonalar, muzeylar va teatrlar bor.