Senufo

Senufo (fransuzça: sénoufo) — Niger–Kongo tillari tarkibidagi Atlantika–Kongo (Volta–Kongo) oilasiga kiruvçi tillar guruhi. Unga taxminan 15 til kiradi. Ilgari bu guruh gur oilasiga kiritilgan.

Senufo tillari Atlantika–Kongo kenja oilasining alohida tarmoğini taşkil etadi. Birinçi bölib senufo tillari haqida Delafosse yozgan. U senufolar köpinça mandelar bilan adaştirilişini, bunga mande tilining ular orasida keng tarqalgani sabab bölganini ta'kidlagan, biroq etnografik, antropologik va lingvistik jihatdan bu ikki oila örtasida çuqur farq borligini qayd etgan.

Vestermann va Bendor-Samuel tasniflarida senufo tillari gur tillariga kiritilgan. 1975-yilda Gabriel Manessy bu tasnifga şubha bildirgan. 1989-yilda Jon Naden senufo tillari markaziy gur tillariga Guang yoki Togo Remnant tillaridan köra yaqinroq bölmasligi mumkinligini yozgan.

Dastlabki tasniflar asosan geografik bölib, senufo tillarini şimoliy, markaziy va janubiy guruhlarga ajratgan. Ethnologue (SIL International) ularni oltita guruhga böladi. Ikkala tasnifni birlaştirganda quyidagi tuzilma hosil böladi:

• Şimoliy senufo — suppire–mamara tillari: mamara (740 ming kişi), nanerige (50 ming), sucite (38 ming), supyire (460 ming).
• Markaziy senufo — karaboro tillari: şarqiy karaboro, ya'ni kar (40 ming), ğarbiy karaboro, ya'ni syer-tenyer (30 ming); senari tillari: cebaara (860 ming), senara (210 ming), nyarafolo (60 ming); kpalaga, ya'ni palaka (8 ming).
• Janubiy senufo — tagwana–djimini tillari: djimini (96 ming), tagwana (140 ming); alohida til nafaanra (61 ming).

Rus Vikipediyasida esa ular olti guruhga ajratilgan: suppire–mamara, karaboro, senari, kpalaga, tagwana–djimini va nafaanra. Ayrim til nomlarining yozilişi va soni manbalarda farq qiladi.

Senufo tillarida Kot-d'Ivuarning şimolida, Malining janubida va Burkina-Fasoning janubi-ğarbida sözlaşiladi. Ajralib turuvçi nafaanra tili Gananing ğarbida tarqalgan. Rus Vikipediyasiga köra, bu tillar sözlaşuvçilarining 50,8 foizi Kot-d'Ivuarda, 35,3 foizi Malida, 13,7 foizi Burkina-Fasoda yaşaydi.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar bir-biridan farq qiladi. Rus Vikipediyasida 1980-yillar örtasida 2,55 million, 2000-yillar boşida 2,7 million kişi körsatilgan. Inglizça manbada Anne Garber senufolarning umumiy sonini taxminan 1,5 million deb baholagani, Ethnologue esa turli hisob-kitoblarga tayanib 2,7 million deb sanagani aytiladi.

Ğarbda senufo tillari mande tillari, janubda kva tillari, şimol va şarqda markaziy gur tillari bilan çegaradoş.

Senufo tillari gur tillariga öxşab, qöşimçali otlar sinfi tizimiga ega va fellarda aspekt belgilanadi. Şimoldagi köpçilik gur tillarida ikki darajali ton pasayişi tizimi bölsa, senufo tillarining ton tizimi asosan uç darajali (yuqori, örta, past) deb tahlil qilinadi.

Senufo tillariga qöşni mande tillari turli jihatdan ta'sir körsatgan. Bambara va Jula tillaridan köp sözlar özlaşgan. Karlson «bir qança grammatik qurilmalar bambaradagi mos qurilmalardan kalka bölişi ehtimoli bor» deb yozgan. Mande tillari kabi senufo tillarida ham gap bölaklari tartibi ega–töldiruvçi–kesim (SOV) bölib, bu gur va umuman Niger–Kongo tillarida keng tarqalgan ega–kesim–töldiruvçi (SVO) tartibidan farq qiladi.