Sevastopol

Sevastopol (qrim-tatarça: Aqyar; özbekça manbada Oqyor) — Qrim yarimorolining janubi-ğarbida, Qora dengiz sohilidagi şahar va yirik port. Şahar Qora dengiz floti asosiy bazasi sifatida tanilgan, 1945-yilda unga «Qahramon şahar» unvoni berilgan.

Hozirgi şahar hududida miloddan avvalgi 5-asrda Heraklea Pontikadan kelgan yunonlar Xersones Tavrikani asos solgan; uning xarobalari hozir şahar çegarasida joylaşgan. Xersones 1399-yilda Oltin Örda qöşini tomonidan butunlay vayron qilingan. Keyinçalik hudud Feodoro knyazligi va Genuya respublikasiga, 1475-yildan esa Qrim xonligi hamda Usmonlilar imperiyasiga qaraşli bölgan. Ukrainalik tarixçi Sergey Gromenko Sevastopolning Xersonesdan davomiyligi haqidagi qaraşni afsona deb hisoblaydi va şaharning oldingi aholi punkti sifatida qrim-tatar qişloği Axtiyarni körsatadi.

Rossiya qöşinlari 1771-yilda hududni egalladi, 1778-yilda A. V. Suvorov qarori bilan qirğoqda dastlabki mustahkamlaşlar qurildi. Qrim Rossiyaga qöşilgaç, 1783-yil iyunida (rusça manbada 3 (14) iyun) kontradmiral Foma Mekenzi boşçiligida şaharga asos solindi va u dastlab Axtiar deb atalgan. 1784-yil fevralida Yekaterina II Potyomkinga bu yerda qal'a qurib, uni Sevastopol deb ataşni buyurdi. Nom yunonça «sebastos» (hurmatli, muqaddas) va «polis» (şahar) sözlaridan olingan. 1797-yilda imperator Pavel I şaharni yana Axtiar deb atadi, 1826-yilda Senat qarori bilan Sevastopol nomi qaytarildi. 1804-yilda şahar Qora dengizning asosiy harbiy porti deb e'lon qilingan, 1875-yilda Sevastopol—Lozovaya temir yöli orqali Simferopol bilan boğlangan.

1853—1856-yillardagi Qrim uruşida şahar ittifoqçilar tomonidan qamal qilindi va qamal taxminan 11 oy davom etib, şaharning qulaşi bilan tugadi. Ikkinçi jahon uruşida 1941—42-yillarda şahar qattiq janglar maydoniga aylandi; ingliz tilidagi manbaga köra, jang 250 kun davom etib, 1942-yil iyulida şahar Öq davlatlari qöliga ötdi va 1944-yilda Qizil Armiya tomonidan ozod etildi. Şahar deyarli butunlay vayron bölgan edi.

Sovet davrida Sevastopol «yopiq şahar» bölgan. 1954-yilda Qrim bilan birga Ukraina SSRga berildi. 1991-yildan keyin Ukraina dengiz kuçlarining asosiy bazasi böldi; 1997-yilda Rossiya va Ukraina Qora dengiz flotini böliş va Sevastopoldagi obyektlarni ijaraga beriş haqida kelişuvlar imzoladi. 2014-yilda Rossiya Qrimni, jumladan Sevastopolni anneksiya qildi. BMT a'zolarining aksariyati tan olgan Ukraina ma'muriy bölinişida Sevastopol maxsus maqomli şahar hisoblanadi; Rossiya esa uni federal ahamiyatli şahar deb e'lon qilgan.

Şahar Qrim yarimorolining janubi-ğarbida, Gerakleya yarimorolida joylaşgan; tarixiy markazi Sevastopol qöltiğining janubiy tomonida. Qirğoq uzunligi 152 km, rus qonuniga köra quruqlikdagi çegarasi 106 km. Qirğoqda 30 dan ortiq qulay, muzlamaydigan körfaz bor; Sevastopol körfazi sakkiz kilometrdan ortiq içkariga kirib boradi va dunyodagi eng qulay körfazlardan biri hisoblanadi. Hududda Belbek, Çyornaya va Kaça daryolari oqadi. Iqlimi Qrimning janubiy qirğoğiga yaqin: eng sovuq oy — fevral (örtaça +2,8 °C), eng issiq oy — iyul (+22,4 °C), yillik yoğin 280—400 mm.

Ingliz tilidagi manbaga köra, şahar aholisi 547 820 kişi (şundan şahar aholisi 479 394), rus millatiga mansublar köpçilikni, ukrainlar sezilarli ozçilikni taşkil etadi. Özbekça manbada 1997-yilda aholi 360 ming kişi deb berilgan.

Sevastopol — Qora dengiz flotining asosiy bazasi, dengiz va baliq porti. Kemasozlik va kema ta'mirlaş, priborsozlik, oziq-ovqat, yengil va yoğoçsozlik sanoati rivojlangan. Şahar maşhur dengiz kurorti va dengiz biologiyasi tadqiqotlari markazi hamdir.

Şaharda ikki teatr, Qora dengiz floti muzeyi va badiiy muzeylar, Janubiy dengizlar biologiyasi instituti akvariumi bor. «Sevastopol mudofaasi» panoramasi (1902—04, rassom F. A. Rubo) tiklangan, «Sapun toğini şturm qiliş» dioramasi 1959-yilda barpo etilgan. Petropavlovsk çerkovi (1843—48) va Graf pristani saqlangan. Şahar çegarasida Xersones qöriqxona-muzeyi joylaşgan.