Şona

Şona (öz nomi: chiShona) — bantu tillari guruhiga kiruvçi til. U asosan Zimbabveda, şuningdek Mozambikda yaşovçi şona xalqi orasida tarqalgan. Rus tilidagi manbada u avval karanga deb ham atalgani aytiladi.

Gatri tasnifida şona S.10 zonasiga kiradi. Bu zona katta lahja kontinuumi bölib, rus tilidagi manbaga köra unga şonadan taşqari manyika, nambya, ndau, tavara, teve va ikalanga tillari yoki lahjalari kiradi. Ingliz tilidagi manba “şona” atamasi ikki ma'noda qöllanişini yozadi: markaziy şona navlarining (zezuru, manyika, korekore va karanga yoki ndau) umumiy nomi sifatida yoki 20-asr örtalarida me'yorlaştirilgan standart şona sifatida. Keng ma'nodagi guruhga ndau (Şarqiy şona) va kalanga (Ğarbiy şona) ham kiritiladi. Maho (2009) korekore, zezuru, manyika, karanga va ndauni şona guruhi içidagi alohida tillar deb hisoblaydi.

Şona Zimbabvening rasmiy tillaridan biri; ndebele va ingliz tillari bilan birga rasmiy maqomga ega. SIL International ma'lumotiga (1989) köra, şona sözlaşuvçilari mamlakat aholisining taxminan 80 foizini taşkil qiladi. Sözlaşuvçilar soni böyiça manbalar farq qiladi (qarang: Ziddiyatlar). Maktablarda şona alohida fan sifatida öqitiladi, biroq dastlabki sinflardan keyin boşqa fanlar şu tilda öqitilmaydi.

Şona lotin asosidagi alifbodan foydalanadi. L, Q va X harflari şona sözlarida işlatilmaydi, faqat özlaşma sözlarda uçraydi. 1931-yildan 1955-yilgaça birlaştirilgan şona tilmoni Klement Dok işlab çiqqan alifbo bilan yozilgan. 1955-yilda bu belgilar lotin alifbosining oddiy harflari yoki digraflari bilan almaştirildi: masalan, ⟨ȿ⟩ örniga ⟨sv⟩, ⟨ɀ⟩ örniga ⟨zv⟩ yoziladi. Imlo fonemik; n harfidan keyingi tutuq belgisi “ng”ga öxşaş tovuşni bildiradi (n'anga — an'anaviy tabib).

Şona yozma me'yorlari 20-asr boşlarida şakllantirilib, 1950-yillarda mustahkamlandi. 1920-yillarda Rodeziya ma'muriyati turli til va lahjalarda darsliklar tayyorlaş vazifasiga duç kelib, janubiy afrikalik tilşunos Klement Dokning tavsiyasini söradi. Dok 1931-yilda lahjalarni birlaştiriş haqida hisobot yozdi. Şona tilidagi birinçi roman — Solomon Mutsvayroning «Feso»si 1957-yilda naşr etilgan; keyinçalik yuzlab roman, hikoyalar töplami va şe'riy kitoblar çop etildi. Adabiy şona rus tilidagi manbaga köra karanga (Masvingo viloyati) va zezuru (mamlakat markazi va şimoli) lahjalariga asoslangan; ingliz tilidagi manbada esa standart şona zezuruga asoslangani aytiladi. Rus manbasiga köra, qonunga muvofiq barça lahjalar teng va mahalliy maktablarda öqitiladi.

Şonada faqat oçiq böğinlar mavjud; undoşlar keyingi böğinga tegişli böladi (masalan, mangwanani — “ertalab”). Unlilar tizimi oddiy: a, e, i, o, u. Til yuqori va past ikki tonni farqlaydi, lekin ular yozuvda körsatilmaydi.

Şonaning öziga xos belgisi — huştaksimon sibilyantlar: sv, zv (frikativ) va tsv, dzv (affrikat), masalan zvakanaka (“juda yaxşi”). Boşqa bantu tillari kabi şona sinfli til: otlar sinflarga (mupanda) bölinadi, har bir sinfning öz prefiksi bor. Gapdagi otga boğlangan bölaklar va kesim ot bilan moslaşadi. Masalan, munhu (“odam”) 1-sinfga, çikoro (“maktab”) 7-sinfga kiradi, uning köplik şakli zvikoro esa 8-sinfda.