Sistola

Sistola (yunonça «systole» — qisqariş) — yurak sikli davomida yurak bölmaçalari va qorinçalari muskullarining qisqarişi; şu paytda qon yurakdan arteriyalarga haydaladi. Sistolaga qarama-qarşi holat — yurak muskullari böşaşib, kameralar qonga töladigan diastola. ÖzME'ga köra, bölmaçalar va qorinçalarning sistolasi diastola bilan izçil almaşinib turişi yurakning bir maromda işlaşini, ya'ni yurak faoliyati siklini taşkil etadi.12

Sutemizuvçilar yuragi tört kameradan iborat: ikki bölmaça (yuqorida) va ikki qorinça (pastda). Bölmaçalar qonni qabul qiladi, qorinçalar esa uni tanaga haydaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bölmaçalar qorinçalar diastolasining oxirida qisqaradi va qonni oçiq turgan bölmaça-qorinça qopqoqlari orqali qorinçalarga uzatadi. Bu paytga kelib qorinçalar taxminan 70—80 foiz qon bilan tölgan böladi, bölmaçalar qisqarişi qolgan 20—30 foizni qöşadi. Bölmaçalar sistolasi taxminan 0,1 soniya davom etadi — bu raqam ÖzME'dagi ma'lumotga ham mos keladi. Bölmaçalar fibrillyatsiyasi kabi yurak ritmi buzilişlarida bölmaçalarning muvofiqlaşgan qisqarişi yöqolişi mumkin.

Rusça Vikipediyaga köra, qorinçalar sistolasi ikki davrga bölinadi. Birinçisi — zöriqiş davri (taxminan 0,08 soniya): bunda barça qopqoqlar yopiq holda qorinçalar içidagi bosim keskin oşadi. Bosim aorta va öpka arteriyasidagidan yuqori bölgaç, yarim oysimon qopqoqlar oçiladi va ikkinçi davr — qonni haydaş davri (taxminan 0,25 soniya) boşlanadi. Bunda çap qorinçadan qon aortaga, öng qorinçadan esa öpka arteriyasiga otiladi. Haydaş avval tez, söngra sekin keçadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, çap qorinça kislorodga boy qonni aorta orqali butun tana a'zolariga, öng qorinça esa kislorodi kam qonni öpkaga yuboradi. Tomir urişi (puls) aynan qorinçalar sistolasi natijasida hosil böladi. Yurak muskulining öz tomirlari orqali qon bilan ta'minlanişi esa sistola paytida emas, diastola paytida röy beradi.

ÖzME odamda yurak minutiga 75 marta urganda qorinçalar sistolasi 0,5 soniya davom etadi, deb yozadi; Rusça Vikipediyada keltirilgan davrlar yiğindisi esa ançagina qisqaroq — taxminan 0,33 soniya.

Sistola paytida arteriyalardagi bosim eng yuqori darajaga yetadi; bu sistolik bosim deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, qon bosimi yozilganda sistolik qiymat birinçi körsatiladi: masalan, «120/80» yozuvida 120 sistolik, 80 esa diastolik bosimdir. Yurak tovuşlarini eşitib tekşiriş (auskultatsiya) orqali sistola paytida qopqoqlarning qanday işlayotgani aniqlanadi.