Smola

Smola (rusça «smola») — odatdagi şaroitda nisbatan qattiq, isitilganda asta-sekin yumşab, oquvçan holatga ötadigan amorf moddalarning umumiy nomi. ÖzME smolalarni yuqori molekulali organik birikmalar deb ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, smola — polimerga aylantiriş mumkin bölgan juda qovuşqoq suyuqlik yoki qattiq modda; u tabiiy yoki sintetik bölişi mumkin, ammo köp hollarda ösimliklardan olinadi.12

ÖzME'ga köra, köpçilik smolalarga xos belgilar quyidagilar: ular kristall emas, balki amorf tuzilişga ega, qizdirilganda birdaniga emas, sekin-asta yumşaydi, eritilganda yopişqoq massaga aylanadi, organik erituvçilarda erib, quriganda yupqa parda hosil qiladi va suvda erimaydi. Aynan şu xossalari tufayli smolalar lok, yelim va qoplamalar tayyorlaşda qadimdan işlatib kelinadi.

Tabiiy smolalarni asosan ösimliklar, ayniqsa ignabarg daraxtlar ajratadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ösimlik şikastlanganda oqib çiqadigan smola uni haşarotlar va kasallik qözğatuvçilardan himoya qiladi; uning tarkibining asosiy qismini terpenlar taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, tabiiy smolalar tarkibida smola kislotalari (masalan, abiyetin kislota), smola spirtlari, ularning murakkab efirlari va efir moylari bor.

ÖzME tabiiy smolalar qatoriga kanifol, dammara, kopal, sandarak, kahrabo va bitumlarni kiritadi. Kanifol qaraqay smolasidan uçuvçan qismi haydalib olingandan keyin qolgan qattiq massa. Kahrabo — million yillar avval yaşagan daraxtlarning toşga aylangan smolasi. Inglizça Vikipediyada tabiiy smolalarga yana mirra, kundur (ladan) va hayvon mahsuloti bölgan şellak misol keltiriladi.

ÖzME'ga köra, ilgari tabiiy smolalardan lok, yelim, qoğoz va grammofon plastinkalari işlab çiqarişda keng foydalanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ular sovun pişiriş, qoğozni yelimlaş, tibbiyot va parfyumeriyada ham qöllanadi.

20-asrdan boşlab sanoatda tabiiy smolalar örnini tobora köproq sintetik smolalar egallay boşlagan. Ular kimyoviy sintez yöli bilan olinadigan polimerlardir. ÖzME ularga misol sifatida fenolformaldegid, melaminformaldegid, polivinilxlorid, poliamid smolalari va karbolitni keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, fenol va karbamid asosidagi smolalar eng keng tarqalgan, ularning yakuniy xossalari işlab çiqariş texnologiyasi va qöşimçalarga boğliq.

Sintetik smolalardan plastmassalar, loklar, yelimlar, sintetik tolalar, plyonkalar, elektr izolyatsiya materiallari va organik şişa olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, ular mebel sanoatida yoğoç-qirindi plitalari tayyorlaşda va yöl qurilişida ham işlatiladi.