Songhay

Songhay (songhai, ayneha) — Ğarbiy Afrikada Niger daryosining örta oqimida tarqalgan, bir-biriga yaqin tillar va şevalar guruhi. Ilgari ular yagona til hisoblangan.

Songhay tillarining genetik mansubligini aniqlaş qiyin, şuning uçun bu masala tilşunoslar uçun alohida qiziqiş uyğotadi. Köpinça ular Joseph Greenberg 1963 yilda belgilaganidek, nil-sahara tillariga kiritiladi, biroq bu tasnif munozarali. Gerrit Dimmendaal (2008) hozirça uni mustaqil til oilasi deb hisoblaş maqsadga muvofiq, deb bildirgan. Roger Blenç esa songhay va sahara tillari nil-sahara makrooilasi içida umumiy songhay-sahara tarmoğini taşkil etadi, deb hisoblaydi.

Boşqa qaraşlar ham mavjud: Diedrich Westermann songhayni gur tillariga kiritiş yoki yakkalangan til deb hisoblaş örtasida ikkilangan, Maurice Delafosse esa uni mande tillari bilan birlaştirgan. Robert Nicolaï 1990 yilda songhay mande ta'sirida qayta şakllangan berber asosli kreol til, degan farazni ilgari surgan; keyinroq u masalani hali oçiq deb hisoblagan. Pierre-Francis Lacroix esa Greenberg keltirgan qarindoş sözlarning faqat 30 ga yaqinini maqbul deb topgan.

Ikki asosiy tarmoq ajratiladi: janubiy va şimoliy songhay. Şimoliy songhay Saharada tarqalgan, berber tili kuçli ta'sir qilgan şevalar guruhi bölib, ba'zan aralaş tillar sifatida qaraladi. Tillar örtasida özaro tuşuniş har doim ham mavjud emas: Gaoda sözlaşiladigan Koyraboro Senni Nigerdagi zarma tilida sözlaşuvçilarga tuşunarsiz, Nigerda esa Songhoyboro Ciine, zarma va dendi örtasida tuşuniş yuqori.

Songhay tillari Mali, Niger, Benin, Burkina-Faso va Nigeriyada tarqalgan. Ular, xususan, Tombuktu, Jenne, Niamey, Gao, Tillaberi, Dosso, Paraku va boşqa şaharlarda işlatiladi. Songhay imperiyasi davridan beri bu hududda lingua franca vazifasini bajargan. Malida hukumat Gao şevasini boşlanğiç ta'lim tili sifatida rasman qabul qilgan.

Eng keng tarqalgani zarma (djerma) bölib, unda ikki-uç million kişi sözlaşadi; u Nigerning janubi-ğarbida, jumladan poytaxt Niameyda asosiy tillardan biridir. Koyraboro Senni tilida 400 ming kişi gaplaşadi, u qadimgi Songhay imperiyasi markazi Gao şahrining tilidir. Koyra Çiini undan ğarbda tarqalgan.

Songhay imperiyasi davrida şevalardan biri davlatning rasmiy tili bölgan va matnlar arab yozuvida bitilgan. Tombuktuda mustamlakadan oldingi arab yozuvidagi ba'zi şe'r va xatlar saqlanib qolgan. Hozir songhay yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

Tarixan «Songhay» nomi hamma uçun etnik yoki til atamasi bölmagan, balki Songhay imperiyasining hukmron tabaqasi — asl songhaylar nomi edi. Mahalliy aholi tillar va xalqni birgalikda «ayneha» deb ataydi. Malida ba'zi sözlaşuvçilar «songhay»ni etnonim sifatida qabul qilgan, boşqa guruhlar esa özini zarma (djerma) yoki isawaghen (sawaq) deb ataydi.

20-asr boşidagi bir manbaga köra, sonrai tilini G. Barth, K. R. Lepsius va ayniqsa Fr. Müller (1877) tiklagan, ammo Müller uni butunlay yakkalangan til deb hisoblagan.

Songhay tillari asosan tonal va gap tuzilişi ega–töldiruvçi–kesim (SOV) tartibida. Istisno — Tombuktudagi Koyra Çiini: u tonal emas va ega–kesim–töldiruvçi (SVO) tartibidan foydalanadi. Tilda -ndi morfemasi mavjud bölib, u orttirma yoki egasiz majhul nisbatni bildiradi; fe'l bu morfemani ikki marta ham olişi mumkin.

Tilda arab tilidan, mande tillaridan va fransuz tilidan özlaşgan sözlar köp. Şimoliy songhay tillarida berber ta'siri luğatdan taşqari söz özgartiriş morfologiyasiga ham yetgan.