tadqiqotçi

Tadqiqotçi — tadqiqot olib boradigan şaxs. Tadqiqot esa bilimlar zaxirasini oşiriş uçun amalga oşiriladigan ijodiy va tizimli işdir.

Tadqiqotçi mavzu böyiça dalillarni töplaydi, tartibga soladi va tahlil qiladi. Bunda xatolik va çetlaniş (bias) manbalarini nazorat qilişga alohida e'tibor beriladi. Tadqiqot loyihasi oldingi işlarni davom ettirişi mumkin; asbob, usul yoki tajribalarning töğriligini tekşiriş uçun esa avvalgi loyihaning alohida qismlari yoki butun loyiha takrorlanişi mumkin.

Rasmiy tadqiqotlarda odatda quyidagi bosqiçlar uçraydi: tadqiqot muammosini aniqlaş, adabiyotlar şarhi, tadqiqot maqsadi va aniq savollarini belgilaş, konseptual asos (ba'zan farazlar bilan) tuziş, ma'lumot yiğiş usulini tanlaş, ma'lumotni yiğiş va tekşiriş, tahlil qiliş va şarhlaş, natijalarni hisobot qiliş hamda baholaş, xulosalarni va imkon bölsa tavsiyalarni yetkaziş. Bu bosqiçlar qat'iy tartib emas, balki özgarib turuvçi takroriy jarayon sifatida qaraladi.

Tadqiqotçining işi yönalişga qarab farqlanadi:

• Asl (birlamçi) tadqiqotda yangi bilim yaratiladi; u faqat avvalgi naşrlarni umumlaştirişga asoslanmaydi. Tajriba işlarida kuzatuv olib boriladi, tahliliy işlarda yangi natija yoki yondaşuv taklif etiladi.
• Ilmiy tadqiqotda gipoteza ilgari suriladi, ma'lumot yiğilib tahlil qilinadi, gipoteza sinab köriladi va kerak bölsa qayta körib çiqiladi.
• Gumanitar fanlarda tadqiqotçilar odatda yagona yakuniy javob izlamaydi, balki masalani örab turgan holatlar va tafsilotlarni örganadi. Tarixçilar birlamçi manbalar va boşqa dalillardan foydalanib mavzuni tizimli örganadi.
• Badiiy tadqiqotda ijodiy asarlar tadqiqotning özi ham, uning obyekti ham hisoblanişi mumkin. Badiiy yoki ilmiy-ommabop kitob mualliflari ham işini qöllab-quvvatlaş uçun tadqiqot ötkazadi.

Manbalarda tadqiqotçi kasbiga qöyiladigan rasmiy talablar töliq berilmagan. Faqat quyidagilar ma'lum: magistratura va doktorantura talabalaridan odatda dissertatsiya doirasida asl tadqiqot olib boriş talab qilinadi. Tadqiqotning originalligi ilmiy jurnallarda çop etiş mezonlaridan biri bölib, odatda tengdoş baholaş (peer review) orqali aniqlanadi. 2016-yilda Yevropa San'at institutlari ligasi san'atdagi doktorantura (PhD) uçun «Florensiya tamoyillari»ni e'lon qilgan; ular san'atdagi doktoranturani ilmiy doktorantura bilan soliştirib, yetti nuqtani belgilaydi.