Talas

Talas — Qirğizistonning şimoli-ğarbidagi şahar, Talas viloyatining ma'muriy markazi. U Talas daryosi vodiysida, ikki tizma toğ oraliğida joylaşgan. 1937-yilgaça Dmitriyevka deb atalgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar 1877-yilda rus köçmançilari tomonidan Talas vodiysining markaziy qismida, daryoning çap qirğoğida, Şarqiy turk xoqonligi davridagi qadimiy aholi punkti örnida taşkil etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada asosçilar «şarqiy slavyan köçmançilari» deb körsatilgan. Şahar maqomi 1944-yilda berilgan. 1958-yil 29-oktyabrda Talas viloyat böysunuvidagi şahar maqomini yöqotgan. 1987-yil 2-fevralda unga Jani-Çek qişloği qöşilgan.

Inglizça manbaga köra, 751-yilda yaqin atrofda Talas jangi bölgan: Abbosiylar xalifaligi va Tibet qöşinlari Tan sulolasi qöşinini mağlub etgan.

Şahar dengiz sathidan 1280 m balandlikda, Talas daryosi böyida joylaşgan. Rus manbasiga köra, u Bişkekdan 360 km ğarbda, Jambul (Qozoğiston) temir yöl stansiyasidan 90 km şarqda joylaşgan. Ingliz manbasiga köra, şahar maydoni 13 km². Janubda Beştoş vodiysi va Beştoş milliy boği bor.

Iqlimi kontinental, quruq. Rus manbasiga köra, eng issiq oy — iyul (örtaça +30), eng sovuq oy — yanvar (−9,6 °C); yillik yoğin 300–400 mm. Ingliz manbasi iqlimni salqin yarim quruq (Köppen BSk) deb ta'riflaydi.

Talasning Bişkek bilan Qirğiziston hududidagi yagona avtomobil yöli ikki toğ dovonidan (Ötmoq va Tö-Aşuu) ötadi, ularning balandligi 3000 m dan oşadi. Köp yuklar Qozoğiston orqali ham taşiladi.

1999-yilda aholisi 32,6 ming kişi edi. 2009-yilgi röyxatga köra 32 886 kişi, 2021-yilda esa 40 308 kişi (ingliz manbasi). 2009-yilda millatlar tarkibi: qirğizlar — 88,9 %, ruslar — 6,6 %, özbeklar — 1,3 %, ukrainlar — 0,7 %, nemislar — 0,6 %, turklar — 0,5 %, qozoqlar — 0,5 %.

Oziq-ovqat va qayta işlaş sanoati asosiy tarmoqlardan biri bölib, mahalliy qişloq xöjaligi xomaşyosini qayta işlaşga yönaltirilgan. Rus manbasiga köra, şaharda viloyat korxonalarining 24 foizidan ortiği joylaşgan: 6 ta mini-nonvoyxona, 4 ta mini-tegirmon, 2 ta mebel sexi, 6 ta yoğoç arralaş, 2 ta söyiş sexi, makaron sexi, 2 ta mini-pişloq zavodi, 2 ta tikuvçilik sexi va boşqalar. Özbekça Vikipediyada yoğ-moy zavodi, non kombinati, pivo zavodi, quriliş materiallari korxonalari, tikuvçilik fabrikasi, Bişkek poyabzal birlaşmasi filiali va GES qayd etilgan. Şahar markazida markaziy bozor joylaşgan. Talas aeroporti 1979-yilda işga tuşirilgan; 2022-yilda boşlangan ta'mirdan söng 2024-yilda qayta oçilgan.

Şahar yaqinida Manas maqbarasi deb ataladigan Kumbez Manas joylaşgan. Uning peştoqidagi yozuv amir Abuqaning qizi Kenizak-xotunga bağişlangan. Rivoyatga köra, Manasning xotini Kanikey duşmanlarni adaştiriş uçun ataylab notöğri yozuv yozdirgan. Bino 1334-yilda qurilgan deb hisoblanadi va hozir unda doston muzeyi bor.

Turizm hududlari: Beştoş, Manas, Kirov, Çandilaş, Toktogul. Kirov davlat buyurtma qöriqxonasi va Uzunakmat davlat qöriqxonasi mavjud. Şaharda Talas davlat universiteti, tibbiyot va agrar-iqtisod kollejlari, litseylar bor. OAV: «TTR» teleradiokompaniyasi, «Next TV», «Radiomost» radiosi, «Jaŋı Bagıt» va «Talas turmuşu» gazetalari. Sportda bendi klubi va «Namis-APK» futbol klubi mavjud.