Tamaddun

Tamaddun (inglizça civilization) — davlat, şaharlar va yozuv tizimlari bilan ajralib turuvçi murakkab jamiyat. Bu söz madaniyat tuşunçasi bilan yaqin boğliq va bir neça ma'noda qöllanadi.

Özbekça Vikipediyada tamaddunning tört ma'nosi sanalgan: keng ma'noda ongli mavjudotlar mavjudligining har qanday şakli, madaniyat sözining sinonimi (köpinça moddiy madaniyat ma'nosida); madaniyatning zamon va makonda çegaralangan tarixiy tipi (Misr, Mesopotamiya tamaddunlari kabi); yovvoyilik va vahşiylikdan keyingi ijtimoiy taraqqiyot bosqiçi. Rusça Vikipediyada ham şunga yaqin tört ma'no beriladi: umumfalsafiy ma'no, tarixiy-falsafiy ma'no, jahon tarixiy jarayonining muayyan ijtimoiylik darajasiga yetgan bosqiçi va vaqt hamda makonda çegaralangan jamiyat.

Inglizça Vikipediyaga köra, tamaddun — davlatning rivoji, urbanizatsiya va yozuv tizimlari bilan ajralib turadigan har qanday murakkab jamiyat. Tamaddunlar ziç joylaşgan aholi punktlari atrofida taşkil topadi, ular qattiqroq yoki yumşoqroq ijtimoiy sinflarga bölingan, yetakçi elita va böysunuvçi şahar hamda qişloq aholisidan iborat böladi. Bunday jamiyat markazlaşmagan qabila jamiyatlari, köçmançi çorvadorlar, neolit jamiyatlari va ovçi-terimçilar madaniyatidan farqlanadi. Söz lotinça civitas («şahar») bilan boğliq; National Geographic Society bayonida «şaharlardan iborat jamiyat» sifatida ta'riflangani keltiriladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, «tamaddun» tuşunçasi 18-asrda «madaniyat» tuşunçasi bilan uzviy boğliq holda paydo bölgan; fransuz ma'rifatparvarlari aql va adolatga asoslangan jamiyatni tamaddunlaşgan jamiyat deb bilgan. Inglizça Vikipediyada ingliz tilidagi söz fransuzça civilisé orqali lotinça civilis, civis va civitas dan kelgani aytilgan; mavhum ot ma'nosida 1760-yillarda paydo bölgan.

Ilk marta qaçon va kim işlatgani haqida manbalarda turli fikr bor. Rusça Vikipediyaga köra, Lucien Febvre bosma şakldagi birinçi qöllanişni Boulangerning 1766-yilgi asarida topgan, ammo kitob muallif vafotidan keyin barun d'Holbaç tahriri bilan çiqqan; Jean Starobinski va Émile Benveniste esa sözni birinçi işlatgan şaxs sifatida Mirabeauning 1757-yilgi asarini körsatadi. Inglizça Vikipediya ham Mirabeauning 1757-yildagi qöllanişini eng erta ma'lum holat deydi. Ingliz tilida sözni Adam Ferguson 1767-yildagi asarida işlatgani keltiriladi.

Rusça Vikipediyada ikki asosiy yondaşuv farqlanadi. Birinçisi — bosqiçli: Ferguson jahon tarixini yovvoyilik, vahşiylik va tamaddun bosqiçlariga bölgan; bu bosqiçli davrlaştirişdan 19-asrda L. Morgan (1877) va F. Engels (1884) foydalangan. Ikkinçisi — plyuralistik-siklik yondaşuv: 19-asrdan e'tiboran «mahalliy tamaddunlar» tuşunçasi paydo bölgan (Ç. Renouvier, 1844), keyinroq J. Gobineau, G. Rückert, N. Danilevskiy va 1918-yilda O. Şpenglerning asari şu qaraş rivojiga hissa qöşgan. Şpengler tarixni bir-biriga boğliq bölmagan, tirik organizmlar kabi tuğiliş, şakllaniş va ölim davrlarini boşdan keçiradigan madaniyatlar qatori deb körgan.

Inglizça Vikipediyada V. Gordon Çilde tamaddunni boşqa jamiyatlardan ajratuvçi belgilarni nomlagani yoziladi: yaşaş vositalari, aholi punktlari, boşqaruv şakli, ijtimoiy tabaqalaniş, iqtisodiy tizim va savodxonlik. Rusça Vikipediyada B. S. Erasov mezonlari keltirilgan: mehnat taqsimotiga asoslangan iqtisodiy munosabatlar, işlab çiqariş vositalarining hukmron sinf nazoratida bölişi, kasbiy savdogarlar yoki davlat nazorat qiladigan ayirboşlaş tarmoği va davlat boşqaruvi.

Özbekça Vikipediyada ba'zi faylasuflar tamaddun va madaniyatni bir-biriga qarama-qarşi qöygani yoziladi. Şpenglerga köra, tamaddun madaniyat taraqqiyotining tugal bosqiçini bildiradi; tamaddunni bunday davrning tanazzuli sifatida tuşuniş esa madaniyatning bir butunligi va tabiiyligiga ziddir.

Inglizça Vikipediyada 18-asrdayoq tamaddun doim yaxşilaniş deb qaralmagani aytilgan: Russoga köra, tamaddun insonning tabiatiga töla mos emas. Yana örta asrlarda erkaklarning örtaça böyi Rim imperiyasi davridagidan yuqori bölgani kabi tadqiqotlar keltirilib, iqtisodiyotning murakkablaşuvi aholi turmuş darajasining yaxşilanişini bildirmasligi qayd etiladi. Qişloq xöjaligidagi ortiqça mahsulot tamaddunni yuzaga keltirgan degan an'anaviy «ortiqça mahsulot modeli»ga qarşi Journal of Political Economy tadqiqoti ham keltirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Gobineauning qaraşi mahalliy tamaddunlar nazariyasiga bilvosita, konservatizm mafkurasiga esa töğridan-töğri aloqador, Rückertning qaraşida esa Yevropani yetakçi deb biliş izlari saqlanib qolgan.