Tamaşeq
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tamaşeq (özini ataydigan nomi ⵜⴰⵎⴰⵌⴰⵆ; Tamaşek) — tuareglarning tili, berber tillarining tuareg şoxiga kiradi. Unda asosan Mali va Burkina-Fasoda sözlaşadi.
Tasnifi
13Tamaşeq berber tillarining tuareg şoxidagi janubiy guruhga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u tuaregning uç asosiy variantidan biri; qolgan ikkitasi — Tamajaq va Tamahaq. Malida «Tamaşek» atamasi köpinça barça tuareg variantlarini bildiradi. Boşqa nomlari: Tamaçen, Tamaşekin, Tomacheck; rus tilidagi Vikipediyada yana timbuktu, kidal, kidal-tamaşek nomlari keltiriladi. Özini ataydigan nom «tuareg jangçisi» ma'nosini bildiruvçi ildizdan kelib çiqqan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Til Malida Gao, Kidal va Tombuktu mintaqalarida, Burkina-Fasoning şimoli-şarqida (Lorum, Yatenga, Udalan provinsiyalari) tarqalgan. Aljirda Ahaggar, Tidikelt va Tuat hududlarida ham sözlaşuvçilar bor: ular 1970–1980-yillardagi qurğoqçilikdan keyin u yerga köçgan.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2014-yilda taxminan 500 000 kişi (Malida 378 000, Burkina-Fasoda 122 000), 2004-yilda 270 000 kişi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2022-yilda taxminan 900 000 kişi, şundan Malida taxminan 590 000, Burkina-Fasoda 2021-yilda 187 000 kişi.
Rus tilidagi Vikipediyada til yöqoliş xavfi ostida deyiladi; ingliz tilidagi Vikipediyada esa u «rivojlanayotgan til (5)» sifatida baholanadi, bunga Mali hukumatining qöllab-quvvatlaşi sabab bölgan. Mali da tamaşeq rasmiy tan olingan mintaqaviy tillardan biri; u boşlanğiç maktabda öqitiladi, kattalar savodxonligi kurslarida örganiladi va ommaviy axborot vositalarida işlatiladi. Köpçilik sözlaşuvçilar musulmon va köçmançi çorvaçilik bilan şuğullanadi.
Ethnologue ikki lahjani — tadhak (kidal) va timbuktuni ajratadi. Jeffri Xit esa uçta asosiy şevani körsatadi: Tombuktu atrofidagi Kal Ansar şevalari; Gao, Kidal va Tombuktu yaqinidagi şevalar; Gao viloyatining Gurma va Ansongo kommunalaridagi şevalar. Kal Ansar şevalarida arab özlaşmalari köproq.
Yozuvi
13Tamaşeq an'anaviy ravişda tifinag yozuvida yoziladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, tifinag taxminan 6-asrdan qöllanadi. Mali, Nigeriya va Burkina-Fasoda lotin asosidagi alifbolar mavjud (rus tilidagi Vikipediyada uçinçisi Nigerda deb ham yoziladi). Malida 36 harfli alifbo 1967-yilda qabul qilingan va 1982-yilda isloh qilingan; Nigerdagi 42 harfli umumtuareg alifbosi 1999-yilda tasdiqlangan. Burkina-Faso alifbosi Mali alifbosi asosida yaratilgan. Arab ilohiyotini örgangan ba'zi tuareglar arab yozuvidan foydalanadi.
Tarixi
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, tuareglarning Burkina-Fasoga köçişi taxminan 1850-yilda çöllaniş tufayli boşlangan va davom etmoqda. 1970-yillar boşidan 1985-yilgaça davom etgan qurğoqçilik çorva mollarini qirib, yangi köçiş tölqiniga, asosan Jazoirga, sabab böldi. 1990–1995-yillardagi tuareg qözğoloni iştirokçilarining jamiyatga qaytişi bilan yana bir tölqin boşlandi. 2000-yillar boşida köp tuareglar an'anaviy hududlariga qayta boşladi, ba'zilari janubga, Burkina-Fasoga köçişda davom etdi.
Xususiyatlari
13Tamaşeqda yetti unli bor, diftonglar yöq. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 33 undoş mavjud; [sˤ], [ɫ], [ħ], [ʕ], [ʔ] arab tilidan özlaşgan. Fe'llarda urğu odatda birinçi yoki oxirgidan oldingi böğinga tuşadi.
Asosiy morfologik jarayonlar — ablaut va affiksatsiya. Otlarda ikki jins (erkak, ayol) va ikki son (birlik, köplik) farqlanadi. Fe'l şaxs, son va jins böyiça tuslanadi; uç aspekt (perfektiv, qisqa va uzoq imperfektiv) va uç mayl (aniqlik, buyruq, man etiş) bor. Gap tartibi — fe'l–ega–töldiruvçi (VSO). Leksikada qöşni tillar içida arab tili eng köp ta'sir qilgan; özlaşmalar asosan islom va şariatga oid.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tamaşeq // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/119 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATamaşeq. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/119
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/119
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2023-yil
500 ming kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.