Tarh

Tarh (arabça) — me'morlik va amaliy bezak san'atida qöllanadigan atama. ÖzME'ga köra, me'morlikda tarh deb bino, inşoot yoki boğning loyihasi ataladi, naqqoşlik kabi bezak san'atlarida esa naqşning xomaki çizmasi, ya'ni uning dastlabki loyihasi tuşuniladi. Har ikki ma'noda ham tarh — işning özi boşlanişidan oldin tuziladigan reja, kelgusi asarning umumiy körinişi va tuzilişini belgilab beruvçi asos.1

Me'morlikda tarh binoning yoki butun majmuaning qanday joylaşişi, xonalar, hovlilar va boğ qismlarining özaro munosabatini körsatadi. Bu ma'noda u bugungi «loyiha» yoki «reja» tuşunçalariga yaqin. Tarh asosida quruvçilar inşootning ölçamlari va qismlarini joyiga qöyadi.

ÖzME'ga köra, naqqoş avval bezatiladigan yuza şakliga moslab naqşning umumiy körinişini qoğozga tuşiradi, söngra uni devorga köçiradi. Buning uçun devor sathi bölaklarga bölinadi va har bir gul yoki element qayerga joylaşişi belgilanadi. Sirtni bunday bölaklarga ajratiş naqşning mutanosibligini saqlaşga yordam beradi. Ensiklopediya aynan şu tayyorgarlik bosqiçini naqş tarhini tuziş deb ataydi. Tajribali ustalar esa tarhni qoğozsiz, bevosita devorning özida çizib çiqişlari ham mumkin.

Özbekça Vikipediyadagi «Naqqoşlik» maqolasiga köra, naqqoş usta qoğoz yoki matoga naqşning tuzilişini yoki taqsimini çizib oladi, ayniqsa girih va islimiy kabi murakkab naqşlarda bu zarur; şu çizma asosida taxta va andozalar tayyorlanadi. Ustalar bezakni ikki usulda yaratadi: oldindan tayyorlangan andoza yordamida yoki bezaş jarayonida bevosita öz tasavvurlariga tayanib. Birinçi usulda tarhning ahamiyati ayniqsa katta.

Şu manbaga köra, naqqoşlar ötmişda xalq ustalarining eng bilimdon qatlami bölgan, adabiyot, musiqa, tarix va matematikani yaxşi bilgan. Murakkab geometrik naqş tarhini tuziş aynan şunday bilimni talab qilgan. Naqş tarhlari me'morlik, gilamçilik, kaştaçilik va kandakorlikda birdek qöllangan, bu esa turli hunarlar örtasida yagona bezak an'anasining saqlanişiga xizmat qilgan. Şu maqolaga köra, Özbekiston hududida Xorazm, Buxoro, Samarqand, Farğona vodiysi va Toşkent naqqoşlik maktablari şakllangan; ularning har biri naqş tuzişda öziga xos uslub va ranglar uyğunligiga ega.