Tongan

Tongan (lea faka-Tonga) — tongaliklarning tili va Tonga Qirolligining davlat tili. Ethnologue 2015-yil hisobiga köra, unda 187 710 kişi sözlaşgan.

Tongan avstroneziya tillarining polineziya guruhiga kiradi. Bu guruhda unga qöşimça ravişda gavayi, maori, samoa, taiti va boşqa tillar kiradi. Niue tili bilan birga (ingliz tilidagi manbaga köra, ehtimol Niuafoʻou tili bilan ham) tongan mikroguruhini taşkil etadi. Ikki dialekti bor: şimoliy va janubiy; ular bir-biridan kam farq qiladi.

Tongan Tonga Qirolligida davlat tili hisoblanadi. U Yangi Zelandiya va AQShdagi muhojirlar orasida ham tarqalgan. 2015-yilgi bahoga köra, 187 710 sözlaşuvçidan 106 000 nafari Tongada yaşagan. Tongan asosan oğzaki til: unda Injil va Mormon kitobi tarjimalari hamda ayrim boşqa naşrlar bor, bir neça haftalik va oylik jurnal çiqadi, lekin kundalik gazeta yöq.

Tongan lotin alifbosi asosida yoziladi. Yozuv 1831-yildan beri mavjud; hozirgi imlo 1943-yilgi islohot bilan belgilangan. ⟨ng⟩ alohida digraf, ⟨ʻ⟩ belgisi (fakau'a) tutuq tovuşni bildiradi. Unlining çöziqligi makron (toloi) bilan körsatiladi: ⟨ā⟩, ⟨ē⟩, ⟨ī⟩, ⟨ō⟩, ⟨ū⟩. Bu ma'no farqlaydi: mama — «çaynamoq», māma — «yoruğlik».

Ingliz tilidagi manbaga köra, 1943-yilgaça ayrim tovuşlar boşqaça yozilgan: [ŋ] uçun g, ph b, ba'zan j. j harfi 20-asr boşida yöqolib, /s/ bilan qöşilib ketgan. Eski «missionerlik» alifbosida unlilar birinçi örinda turgan; keyinçalik C. M. Churchward luğati va grammatikasi ta'sirida standart yevropa tartibi qaror topgan.

Tongan tilini yozib olişga urinişlar 1616-yilda Gollandiya Ost-Hind kompaniyasining Willem Schouten va Jacob Le Maire kelgan paytiga borib taqaladi. Ular çeklangan miqdordagi ot va fellarni gollandça fonetik imloda yozib, polineziya sözlari röyxatiga qöşgan. Şu kompaniyadan Abel Tasman 1643-yil 20-yanvarda Tongatapuga kelib, şu röyxatdagi sözlar bilan gaplaşmoqçi bölgan, ammo yaxşi tuşunilmagan. Tongan Uvea orolini 15–16-asrlarda tongaliklar egallagaç, uollis tiliga kuçli ta'sir körsatgan.

Söz tartibi — fel–ega–töldiruvçi (VSO). Leksikasi boşqa polineziya tillariga, xususan niue tiliga juda yaqin; uollis tili bilan leksik öxşaşlik 86 %, samoa tili bilan 66 %.

Tongan polineziya tillari orasida «aniqlovçi urğu»ga ega ekani bilan ajralib turadi. Protopolineziya *h tovuşi saqlangan, lekin *s bilan qöşilib /h/ bölgan; tutuq tovuş ham saqlangan. Protopolineziyadagi *l saqlanib, *r yöqolgan.

Har bir böğinda bitta unli böladi, böğin unli bilan tugaydi, undoşlar yonma-yon kelmaydi. Urğu odatda oxirgidan oldingi böğinga tuşadi.

Tongan tilida uçta artikl bor: ha (noaniq, noma'lum), (h)e (noaniq, muayyan) va (h)e bilan oxirgi böğinga siljigan urğu (aniq). Ot-olmoşlarda birlik, ikkilik va köplik sonlari hamda birinçi şaxsning inklyuziv va eksklyuziv şakllari farqlanadi. Egalik ʻe- va ho- turlariga bölinadi: ʻeku pa'anga «mening pulim», hoku fale «mening uyim».

Tilda uç xil nutq registri bor: oddiy, hurmat (boşliqlar uçun) va qirol sözlari (qirol yoki Xudo uçun).

Tongan tilida Vikipediya bölimi mavjud; unda birinçi tahrir 2004-yilda qilingan.