Töp (etnik guruh)

Töp, töpa — ötroq özbeklar yaşaydigan qişloqlarda uçraydigan etnik-hududiy guruh, ya'ni qişloqning muayyan bir qismida birga yaşovçi, özaro qarindoş oilalardan iborat jamoa. ÖzME bu atamani etnografik tuşunça sifatida izohlaydi. Söz özbek tilida boşqa ma'noda ham işlatiladi: harbiy işda töp deb uzun stvolli artilleriya quroliga aytiladi; bu ma'no alohida maqolada yoritiladi.1

ÖzME'ga köra, ötroq özbeklarning yirik qişloqlari bir neça töpga bölingan. Har bir töp qişloq hududining ma'lum bir bölagini egallagan va uning tarkibiga bir-biri bilan qon-qarindoşlik riştalari orqali boğlangan bir qança oilalar kirgan. Köp hollarda bir töpni umumiy ajdoddan tarqalgan oilalar taşkil etgan, şu sababli töp ana şu bobokalonning nomi bilan atalgan va uning a'zolari özlarini bir ajdodning avlodlari deb bilgan. Demak, töp bir vaqtning özida ham hududiy, ham qarindoşlik birligi bölib, qişloq aholisining içki tuzilişini aks ettirgan.

ÖzME qayd etişiça, töplar faqat bobokalon nomi bilan emas, boşqa belgilarga qarab ham nomlangan. Ba'zi töplar öz tarkibidagi kiçik uruğning nomini olgan, ayrimlari esa aholiga berilgan laqab, ular şuğullangan kasb-kor yoki mansub bölgan ijtimoiy toifa nomi bilan atalgan. Bu nomlar qişloqning qaysi qismida kimlar yaşaşini, ularning kelib çiqişi va mavqeini körsatib turgan.

Qişloqni töplarga böliş an'anasi özbeklarning ötroq turmuş tarzi va oilaviy-qarindoşlik munosabatlariga suyangan jamoaviy hayoti bilan boğliq. Şaharlarda hududiy jamoaning boşqa şakli — mahalla keng tarqalgan. Rusça Vikipediyaga köra, mahalla yoki guzar musulmon mamlakatlarida şaharning kvartal kattaligidagi qismi bölib, odatda masjid atrofida şakllangan an'anaviy jamoadir, söz esa arabçadan taxminan «yondoş qarorgoh» deb tarjima qilinadi; ayrim davlatlarda uning aholisi mahalliy özini özi boşqariş vazifalarini ham bajaradi. Töp esa, mahalladan farqli ravişda, birinçi navbatda qarindoş oilalarni birlaştirgani bilan ajralib turadi.