Tuya (ösimlik)

Tuya (lotinça Thuja), tuyya yoki biota — sarvdoşlar (Cupressaceae) oilasiga mansub doim yaşil ignabargli daraxt va butalar turkumi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning vakillari lotinça «arbor vitae» — «hayot daraxti» nomi bilan ham tanilgan; Rusça Vikipediyada ham eskirgan «hayot daraxti» nomi qayd etilgan. Tuya bezakdorligi tufayli boğdorçilik va şaharlarni kökalamzorlaştirişda keng ekiladi.12

Turkum beş turni öz içiga oladi. ÖzME'ga köra, ular Şarqiy Osiyo toğlarida (Ğarbiy Xitoy, Koreya, Yaponiya) va Şimoliy Amerikaning şarqida tarqalgan, daryo böyidagi pastliklar va botqoqliklarda ösadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ikki tur Şimoliy Amerikada, uç tur Şarqiy Osiyoda yovvoyi holda uçraydi. Turlar: ğarb tuyasi (Thuja occidentalis), ulkan yoki burmali tuya (Thuja plicata), koreys tuyasi, yapon tuyasi va syçuan tuyasi.

ÖzME'ga köra, tuya daraxtining böyi odatda 12–18 metr, ba'zan 45–60 metrga yetadi; şox-şabbasi piramida yoki konus şaklida, şoxlari yotiq yoki tikka ösadi. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim yirik nusxalar 70 metrgaça ösadi. Yoş ösimliklarning barglari yumşoq va ignasimon, katta yoşdagilarniki esa tangaçasimon bölib, juft-juft qarama-qarşi joylaşadi. Yassi, bir tekislikda şoxlanadigan novdalar barglari bilan birga tökiladi. Ösimlik bir uyli: erkak va urğoçi qubbalar bir tupda hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, urğoçi qubbalar 6–8 oyda yetilib, uzunligi 1–2 sm ga yetadi; har bir tangaçada ikki tor qanotli 1–2 uruğ bor. Rusça Vikipediyaga köra, uruğlar birinçi yilning kuzida pişadi.

Rusça Vikipediyaga köra, tuya yaşaş şaroitiga talabçan emas, sovuqqa çidamli va sanoat şaharlarining tutunli havosiga yaxşi bardoş beradi. ÖzME'ga köra, şaharlarni kökalamzorlaştirişda asosan ikki tur ekiladi: ğarb tuyasi (böyi 12 metrgaça, iyunda gullaydi va yuz yildan ortiq yaşaydi) hamda ulkan tuya (böyi 45–60 metr, şox-şabbasi zinç piramidasimon, yoğoçi qimmatbaho). Ularning köplab bezak navlari yaratilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, tuya yoğoçi va barglarida xuşböy, sariq rangli efir moyi bor; u asosan barglarni haydaş orqali olinadi va tarkibida pinen, tuyon kabi moddalar mavjud. Avval tuya turkumiga kiritilgan şarq tuyasi hozir alohida turkumga — Platycladus orientalis sifatida ajratilgan.