Urgut tumani

Urgut tumani — Özbekistonning Samarqand viloyati tarkibidagi ma'muriy birlik. U viloyatning janubi-şarqida, Zarafşon toğ tizmasining ğarbiy tarmoqlari etagida joylaşgan. Markazi — Urgut şahri. ÖzME'ga köra, tuman 1926-yil 29-sentabrda taşkil etilgan va maydoni 1120,3 km²; Rusça Vikipediyada esa maydon taxminan 1200 km² deb körsatilgan.1

ÖzME ma'lumotiça, tuman şimoli-şarqda Zarafşon daryosi orqali Bulunğur tumani, şimolda Toyloq tumani, şimoli-ğarb va ğarbda Samarqand tumani bilan, şarqda Tojikiston, janubda esa Qaşqadaryo viloyati bilan çegaradoş. ÖzME tuzilgan paytda tumanda bitta şahar va 12 ta qişloq fuqarolari yiğini bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2012-yil boşida tuman tarkibiga Urgut şahridan taşqari yetti şaharça (Ğus, Jartepa, Ispanza, Kamongaron, Kenagas, Poçvon va Uramas) va 115 ta qişloq aholi punkti kirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Buxoro amirligi davrida bu yerda Urgut bekligi mavjud bölgan va 18-asrdan 1868-yilgaça Urgutni Qöqon minglari bilan qarindoş mahalliy minglar sulolasi boşqargan. 1868-yilda hudud Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinib, Zarafşon okrugiga, 1887-yildan esa Samarqand viloyatining Samarqand uyezdiga kiritilgan. 1924-yildagi milliy-hududiy çegaralaşdan keyin Samarqand viloyati Özbekiston SSR tarkibiga ötgan, 1926-yilda esa alohida tuman tuzilgan.

ÖzME'ga köra, tuman hududi Çaqilikalon va Qoratepa toğlarining yon bağirlarida, örtaça 1000 metr balandlikda yotadi; şarqiy, janubiy va ğarbiy qismlari past-baland tekislikdan iborat. Toğ yon bağirlari slanets va ohaktoş qoyalaridan tuzilgan, vodiylar tor va çuqur. Çaqilikalon bilan Qoratepa toğlari orasidagi 1675 metrlik Taxtaqoraça dovoni orqali katta avtomobil yöli ötadi. Hudud seysmik jihatdan faol bölib, 7 balli zonaga kiradi. Marmar, ohaktoş, marganes, mis va volfram konlari bor.

Iqlim keskin kontinental: ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati −1,5°, iyulniki 24,4°, eng past harorat −25°, eng yuqorisi 49° ga yetadi. Yiliga 459–500 mm yoğin tuşadi, uning asosiy qismi bahor va qişga töğri keladi. Tuproqlari asosan böz tuproq. Toğlarda qarağay, arça, pista, bodom, dölana, na'matak, rovoç, zira kabi ösimliklar, böri, tulki, jayra, kaklik singari hayvon va quşlar uçraydi.

Tumanda asosan özbeklar, şuningdek tojiklar va boşqa millat vakillari yaşaydi. ÖzME 2002-yil uçun aholini 335,2 ming kişi deb körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2012-yil 1-yanvar holatida aholi 420 065 kişi bölgan, ulardan 182 135 nafari şaharlarda yaşagan; Urgut şahrining özida 60 mingga yaqin kişi istiqomat qiladi.

ÖzME'ga köra, tuman xöjaligining asosini qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaş, quriliş va mahalliy sanoat taşkil etadi. Marmar qayta işlanadi, ğişt, quriliş buyumlari işlab çiqariladi, tamaki fermentatsiya qilinadi; gilam töqiydigan bir neça qöşma korxona faoliyat körsatadi. Hunarmandçilik qadimdan rivojlangan. Qişloq xöjaligida asosiy texnika ekini — tamaki, şuningdek ğalla, kartoşka, sabzavot, meva va uzum yetiştiriladi, qoramol, qöy-eçki va parranda boqiladi.

1956-yildan tuman gazetasi «Urgut sadosi», 1992-yildan «Çinor» televideniyesi faoliyat yuritadi. Rusça Vikipediyada tumandan çiqqan taniqli kişilar qatorida tarixçi va şoir Xumuliy, aktyor Rajab Adaşev va Sovet Ittifoqi Qahramoni Ablaqul Uzoqov tilga olinadi.