Vyetnam tili

Vyetnam tili (vyet. tiếng Việt) — avstroosiyo tillari oilasiga mansub til, Vyetnamning rasmiy tili. U vyetlarning ona tili hisoblanadi.

Vyetnam tili avstroosiyo tillari oilasining vyet tillari guruhiga kiradi. Rus tilidagi manbaga köra, u şimoliy (vyet-miong) kiçik guruhga mansub va miong tiliga genetik jihatdan yaqin; glottoxronologiya ma'lumotlariga köra, miong tilidan eramiz boşlari atrofida ajralgan. Inglizça manbada bu ajraliş eramizning birinçi ming yilligi oxiriga, keyinroq esa 9-asrga boğlanadi. Oldin til sino-tibet yoki tay tillariga ham kiritilgan, ammo miong, kyoy va çyot tillarini örganiş bu tillarning vyet tiliga qarindoşligini körsatgan. 19-asr oxiri va 20-asr boşidagi dastlabki tadqiqotlarda u mon-xmer tarmoğiga kiritilgan.

Vyetnam tili Vyetnamda xalqlararo muloqot va ta'lim tili hisoblanadi. U Kambodja, Laos, Tailand, Malayziya, Avstraliya, Fransiya, Germaniya, AQSh, Kanada va boşqa mamlakatlarda ham tarqalgan.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça keltirilgan:

• ÖzME (1990-yillar örtalari): 61 mln.dan ortiq kişi;
• rus tilidagi maqola (2005, baho): 75 mln.dan ortiq, şundan Vyetnamda taxminan 72 mln;
• inglizça maqola: taxminan 86 mln kişi ona tili sifatida va 11 mln kişi ikkinçi til sifatida.

Rus tilidagi maqolada xorijdagi sözlaşuvçilar ham keltirilgan: AQShda 1,1 mln.dan ortiq (2000), Fransiyada 300 ming.dan ortiq (2003), Avstraliyada taxminan 175 ming (2001), Kambodjada 680 ming (2003), Kanadada 122 ming (2000).

Hozirgi vaqtda til lotin alifbosi asosidagi «çữ quốc ngữ» yozuvida yoziladi. Rus tilidagi maqolaga köra, uni 17-asrda yevropalik katolik missioner Aleksandr de Rod yaratgan va 1910-yilda rasman joriy etilgan; inglizça maqolada u 20-asr boşida fransuz hukmronligi davrida qabul qilingani aytiladi. Yozuvda ohanglar diakritik belgilar bilan körsatiladi, har bir böğin böş joy bilan ajratiladi.

Oldin xitoy yozuviga asoslangan «çữ nôm» işlatilgan. U 13–14-asrlarga kelib şakllangan, 20-asr boşigaça qöllangan, ammo keng tarqalmagan va rasmiy maqomga ega bölmagan.

Vyet tillarining ajdodi ohangsiz bölgan; ohanglar keyinroq paydo bölgan. Xitoy tilidan söz özlaştiriş kuçaygaç, tilda /ʂ/ va /ʈ/ fonemalari paydo bölgan. Inglizça maqolada keyingi bosqiçlar: qadimgi (taxminan 1500-yilgaça), örta (16–19-asrlar) va zamonaviy (19-asrdan) vyet tili sifatida ajratiladi.

19-asr oxirigaça adabiy-yozma til sifatida klassik xitoy tili işlatilgan. Zamonaviy adabiy til şakllanişini fransuz mustamlakasi tezlaştirgan. Adabiy til Xanoy şevasiga asoslanadi.

Vyet tili izolyatsiyalovçi va ohangli til. Söz özgarişi yöq, grammatik ma'nolar yordamçi sözlar bilan ifodalanadi. Gapda söz tartibi «ega + kesim + töldiruvçi»; aniqlovçi odatda aniqlanmişdan keyin keladi, klassifikatorlar son va ot orasida turadi. Söz yasalişida asosan negiz qöşiş, şuningdek reduplikatsiya işlatiladi.

Şevalari uç asosiy guruhga bölinadi: şimoliy (markazi Xanoy), markaziy (Xue) va janubiy (Xoşimin). Ohanglar soni şevalarga qarab 4 tadan 6 tagaça. Luğatda xitoy tilidan özlaşmalar muhim örin tutadi: rus tilidagi maqolada taxminan 60 %, inglizça maqolada luğatning taxminan uçdan biri, rasmiy matnlarda esa 60 % gaça deyiladi. Fransuz tilidan ham özlaşmalar bor.