Yetimtoğ

Yetimtoğ — Markaziy Qizilqumda joylaşgan qoldiq toğ. ÖzME'ga köra, u Ovminzatoğ va Tomditoğ toğlari örtasida joylaşgan bölib, uzunligi 18 km, eng baland nuqtasi 622 m. Toğ janubi-ğarbdan şimoli-şarqqa tomon çözilgan. Qizilqum çölining markaziy qismida tekislik orasidan yakka-yakka kötarilib turgan bunday past toğlar qadimiy toğ tizimlarining uzoq vaqt davomida yemirilişidan saqlanib qolgan qoldiqlari hisoblanadi.

Yetimtoğning yon bağirlari bir xil emas: ÖzME qayd etişiça, şimoli-ğarbiy bağri qarşi tomondagiga qaraganda tikroq. Toğ paleozoy erasida, gersin toğ hosil bölişi (orogenezi) davrida kötarilgan. Bu jarayon Yer tarixida taxminan devon va perm davrlari oraliğida köplab toğ tizmalarini vujudga keltirgan. Yetimtoğ asosan devon va karbon davrlarining ohaktoşlari hamda kremniyli slanetslardan tuzilgan.

Uzoq davom etgan nuraş natijasida toğ etaklarida keng prolyuvial şleyf hosil bölgan — bu vaqtinçalik oqimlar toğdan olib tuşgan çaqiq jinslar yotqiziqlaridan iborat qiya tekislikdir. Yon bağirlarni quruq soylarning özanlari kesib ötadi. ÖzME'ga köra, tub jinslar nuraş mahsulotlari ostida kömilib ketgan, ular faqat soylar çuqur kesib kirgan joylarda va suvayirğiç qismida yer betiga çiqib turadi. Toğ etaklari bör va paleogen davrlarining çökindi jinslari bilan qoplangan.

Hududning iqlimi keskin kontinental. ÖzME ma'lumotiga köra, yillik örtaça harorat taxminan 13° atrofida, yillik yoğin miqdori esa atigi 100–150 mm ni taşkil etadi. Bu Qizilqumning çöl iqlimiga xos körsatkiç bölib, yozi issiq va quruq, qişi esa nisbatan sovuq keladi.

Toğda qönğir tusli böz tuproqlar tarqalgan. Ularda çöl ösimliklari — boyaliç, keyreuk, şuvoq, izen va biyurğun ösadi. Bu ösimliklar qurğoqçilikka çidamli bölib, çöl yaylovlarining asosiy ozuqa bazasini taşkil qiladi.

Yetimtoğ va uning atrofidagi hududlar yaylov sifatida foydalaniladi. ÖzME'ga köra, bu yerlarda qoraköl qöylari boqiladi. Qoraköl qöyçiligi Qizilqum çöl hududlari uçun an'anaviy çorvaçilik tarmoği hisoblanadi.