Yucatec Maya

Yucatec Maya (öz nomi: mayaʼ yoki maayaʼ t'àan) — Yukatan yarimorolida, şu jumladan şimoliy Belizda tarqalgan mayya tili. Rus tilidagi Vikipediyada uning tarqaliş hududiga Gvatemalaning bir qismi ham kiritilgan. Tilning öz egalari uni oddiygina «maya» deb ataydi; «yukatek» sözi uni K'içe’ va Itzaʼ kabi boşqa mayya tillaridan farqlaş uçun olimlar tomonidan qöşilgan.

Yucatec Maya mayya tillari oilasining yukatek tarmoğiga kiradi. Tilşunoslar bu tarmoqni ikki kiçik guruhga ajratadi: Mopan-itsa va Yukatek-lakandon. Ular tört tildan iborat: itsa, mopan, yukatek va lakandon. Mayya oilasidagi barça tillar taxminan 5000 yil oldin sözlaşilgan ajdod til — protomayya tilidan kelib çiqqan deb hisoblanadi.

Til asosan Meksikaning Yukatan, Kintana-Roo ştatlarida va Kampeçening şimolida qöllanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Tabasko va Çyapasning ayrim qismlarida ham bu til katta aholi qismining ona tilidir. Sözlaşuvçilar soni taxminan 800 ming kişi (rus tilidagi Vikipediya buni 2014-yil ma'lumoti sifatida beradi va bunga ikkinçi til sifatida bilganlar ham kiradi). 2010-yilgi aholi röyxatiga köra, Belizda yana 2518 nafar sözlaşuvçi bölgan. San-Fransiskoda ham muhim diaspora bor.

Sözlaşuvçilar orasida, ayniqsa yoşlar va yirik şaharlar aholisi orasida ikki tillilik keng tarqalgan. Til 500 yil davomida ispan tili bilan yaqin aloqada bölgan va undan Dyos (Dios), Ola (hola), ses (seis), bestir (vestir) kabi sözlarni olgan. Yukatek tilida Meksikaning XEXPUJ-AM, XENKA-AM va XEPET-AM radiostansiyalari eşittiriş olib boradi. Mel Gibsonning «Apokalipsis» filmi töliq şu tilda suratga olingan. Til Çikago universiteti, Harvard va boşqa ba'zi oliy öquv yurtlarida öqitiladi.

Kolumbgaça bölgan davrda mayyalar söz-böğin yozuviga — mayya iyeroglifiga ega edi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u köpinça yuqori tabaqalarning lingua francasi bölgan çoltiy tilining adabiy şaklini yoziş uçun işlatilgan. Hozir til lotin alifbosida yoziladi; bu alifbo ispanlar Yukatanni bosib olgan davrda, 16-asr boşlarida joriy etilgan. Imloda ispan imlosining eskirgan qoidalari saqlangan, masalan, x harfi «sh» tovuşini bildiradi. Ejektiv undoşlar undoşdan keyingi apostrof bilan yoziladi (t'àan «nutq» va táan «peşona»); 20-asrgaça apostrof kam uçragan, hozir esa köproq qöllanmoqda. Unli uzunligi harfni ikkilantiriş bilan belgilanadi (ii, ee, aa, oo, uu); 1984-yilda qabul qilingan standart imloda şunday.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mayyalar ispanlar kelgan 1517-yilda barqaror inqirozda edi. Yukatanni bosib oliş Fransisko de Montexo davrida uç avlod va uç uruş davomida, jami 24 yil davom etgan. Mayyalar 1542-yildan 1821-yilgaça Ispaniya imperiyasi fuqarolari bölgan.

Mustamlaka davrida (taxminan 1540–1700) ispan missionerlari «reduksiya» loyihasini amalga oşirdi: katolik matnlarini yukatek tiliga tarjima qilib, diniy tuşunçalar uçun neologizmlar yaratdilar. Natijada ma'nosi özgargan «maya reducido» şakli paydo böldi. Mayya sözlaşuvçilari uni öz maqsadlari uçun ham işlatib, mustamlakaçilikka qarşilik körsatdi. Lotin yozuvidagi maya reducidoning eng qadimgi yozma namunalari 1557–1851-yillarda mayya notariuslari tomonidan yozilgan.

Yukatek tilida, boşqa mayya tillari kabi, ejektiv undoşlar (/pʼ/, /tʼ/, /kʼ/) bor. Til faqat uçta mayya tilidan biri sifatida ton tizimini rivojlantirgan (qolganlari — uspantek va sotsil tilining bir lahjasi). Baland va past tonlar ajratiladi: baland ton ötkir urğu (á), past ton oğir urğu (à) bilan yoziladi. Beşta unli bor; ular qisqa, uzun, tonli va qisqa tutaşli (laringallaşgan) şakllarda farqlanadi.

Urğu odatda uzun unlisi bölgan birinçi böğinga tuşadi, uzun unli bölmasa — oxirgi böğinga. Söz tartibi fe'l boşda keladigan turga mansub: VOS va VSO, ulardan VOS köproq uçraydi. Tilda zamon grammatik kategoriyasi yöq; vaqt haqidagi ma'lumot nisbat, leksik aspekt va suhbat xulosalari orqali beriladi.