Aberratsiya

Aberratsiya (lotinça «aberratio» — oğiş, çetga çiqiş) — umumiy ma'noda biror narsaning meyor yoki kutilgan holatdan oğişi. ÖzME bu atamaning tört asosiy ma'nosini ajratadi: umumiy ma'nodagi oğiş, optik tizimlardagi tasvir buzilişi, astronomiyadagi yoruğlik yönalişining özgarişi va elektron linzalardagi xatoliklar. Rusça Vikipediyaga köra, atama biologiyada (masalan, xromosoma aberratsiyalari) va psixologiyada ham qöllanadi.123

ÖzME'ga köra, optik aberratsiya — real optik tizim ideal bölmagani sababli tasvirning buzilişi: buyumning tasviri aniq çiqmaydi, unga töla mos kelmaydi yoki çeti xira körinadi. Rusça Vikipediya buni nurning ideal tizimda yurişi lozim bölgan yönalişdan oğişi bilan tuşuntiradi: natijada nuqtaning tasviri nuqta emas, balki kiçik yoyilgan dog böladi, tasvir esa ranglanib qolişi ham mumkin.

ÖzME geometrik, xromatik va difraksion aberratsiyalarni farqlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, geometrik (monoxromatik) aberratsiyalar bir rangli yoruğlikda ham namoyon böladi va ular keng nur dastalari yoki optik öqqa qiya tuşgan nurlar tufayli yuzaga keladi. Uçinçi tartibli nazariyada ularning beş turi — Zeydel aberratsiyalari ajratiladi: sferik aberratsiya, koma, astigmatizm, tasvir maydonining egriligi va distorsiya. Xromatik aberratsiya esa yoruğlikning linza şişasida dispersiyalanişi — turli rangdagi nurlarning turliça sinişi bilan boğliq.

Astronomiyada aberratsiya deb kuzatuvçi va yoruğlik manbaining bir-biriga nisbatan harakati tufayli yoruğlik nuri yönalişining özgarişiga aytiladi. ÖzME'ga köra, şu hodisa sababli osmondagi yoritqiçlarning, masalan, yulduzlarning körinma örni ularning haqiqiy vaziyatidan siljigan böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, yoruğlik aberratsiyasini 1727-yilda ingliz astronomi Bredli yulduzlar parallaksini aniqlaşga urinayotib kaşf etgan. Yerning Quyoş atrofida aylanişi tufayli har bir yulduz bir yil davomida osmonda kiçik ellips çizadi — bu yillik aberratsiya deyiladi. Uning eng katta qiymati qariyb 20,5 burçak sekundiga teng; Xalqaro astronomiya ittifoqi 2000-yil uçun aberratsiya doimiysini 20,49552″ deb qabul qilgan. Yerning öz öqi atrofida aylanişi bilan boğliq sutkalik aberratsiya bundan ançagina kiçik.

ÖzME elektron linzalarga xos aberratsiyalarni alohida tur sifatida körsatadi va ularni «Elektron-optik aberratsiyalar» maqolasiga havola beradi: elektron dastalarini fokuslaydigan qurilmalarda ham tasvir xatoliklari yuzaga keladi. Rusça Vikipediya golografik aberratsiyani ham sanaydi: u gologramma yozib olingan va qayta tiklangan yoruğlik tölqinlarining mos kelmasligi natijasida tasvirning buzilişidir.