Abiogenez
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Abiogenez (yunonça «a» — inkor qöşimçasi, «bios» — «hayot» va «genesis» — «kelib çiqiş, paydo böliş») — tirik tabiatga xos organik birikmalarning tirik organizmlar iştirokisiz, nobiologik yöl bilan hosil bölişi. ÖzME'ga köra, keng ma'noda abiogenez hayotning jonsiz materiyadan vujudga kelişi haqidagi zamonaviy nazariyadir. Rusça Vikipediyaga köra, «biogenez» va «abiogenez» atamalarini 1870-yilda ingliz biologi Tomas Genri Geksli taklif qilgan.12
Öz-özidan paydo böliş ğoyasi
13ÖzME'ga köra, abiogenez haqidagi eng qadimgi tasavvurlar juda sodda bölib, tirik mavjudotlar anorganik yoki çirigan organik moddalardan öz-özidan paydo böladi, degan farazga asoslangan. Bu qaraşga 1861-yilda fransuz olimi Lui Paster öz tajribalari bilan uzil-kesil barham bergan va tirik mavjudotning faqat tirik mavjudotdan kelib çiqişini isbotlagan. Biroq ÖzME ta'kidlaganidek, zamonaviy nazariya organik moddalarning anorganik moddalardan sintezlanişini va oxir-oqibat hayotning şu yöl bilan paydo bölganini inkor etmaydi.
Kimyoviy evolyutsiya
13ÖzME'ga köra, rus olimi Aleksandr Oparin va boşqa köplab tadqiqotçilar fikriça, Yerda hayot sayyora taraqqiyotining ma'lum bosqiçida uzoq davom etgan kimyoviy jarayonlar natijasida vujudga kelgan. Qadimgi geologik davrlarda Yerdagi harorat, atmosfera tarkibi va nurlaniş organik moddalarning nobiologik sintezi uçun qulay bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu birinçi bosqiç kimyoviy yoki prebiotik evolyutsiya deb ataladi: Quyoşning qattiq ultrabinafşa nurlari, tabiiy radioaktivlik va atmosfera elektr razryadlari ta'sirida oddiy molekulalardan monomerlar hosil bölgan, keyinroq ular polimerlanib, oqsilsimon molekulalarning ilk şakllarini bergan.
Inglizça Vikipediyaga köra, 1952-yilda ötkazilgan Miller–Yuri tajribasi dastlabki Yer şaroitiga öxşaş muhitda anorganik birikmalardan aminokislotalar sintezlaniş mumkinligini körsatgan. ÖzME ham 20-asr örtalarida oqsil va boşqa organik birikmalarning qadimgi Yer şaroitida abiogen yöl bilan hosil bölişi tajribada isbotlanganini qayd etadi. Keyinçalik aminokislotalar meteoritlar, kometalar va yulduzlar hosil böladigan kosmik bulutlarda ham topilgan.
Zamonaviy farazlar
13Inglizça Vikipediyaga köra, jonsizdan tirikka ötiş bir martalik hodisa emas, balki murakkablaşib boruvçi jarayon bölgan: yaşaş uçun yaroqli sayyoraning şakllanişi, organik molekulalarning sintezi, molekulalarning öz nusxasini hosil qilişi, öz-özidan yiğilişi va hujayra membranalarining paydo bölişi. Köpçilik olimlar hayot «RNK olami»dan boşlangan deb hisoblaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bu farazda ilk tirik tuzilmalar oqsil va DNKsiz, öz nusxasini sintezlay oladigan ribozimlardan iborat RNK-organizmlar bölgan. Hayotni nimadan boşlangani böyiça genobioz (avval irsiy kod) va golobioz (avval moddalar almaşinuvi) yondaşuvlari farqlanadi.
Vaqt çegaralari
13Rusça Vikipediyaga köra, Yer taxminan 4,5 milliard yil oldin hosil bölgan, hayot esa zamonaviy modellarga köra 4,1–3,8 milliard yil ilgari paydo bölgan; eng qadimgi ma'lum stromatolitlar 3,7 milliard yillikdir. Rusça Vikipediyada hayotning boşqa joydan keltirilgani haqidagi panspermiya ğoyasi ham tilga olinadi, biroq u hayotning dastlab qanday paydo bölgani haqidagi asosiy savolga javob bermaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abiogenez // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3105 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbiogenez. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3105
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3105
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Абиогенезru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Abiogenesisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 51–52-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 51–52-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.