Abissal

Abissal (yunonça «abyssos» — «tubsiz»), abissal zona — okean tubining katta çuqurlikdagi, doimiy qoronğilik hukm suradigan qismi. ÖzME uni 3000–6000 metr çuqurlikka töğri keladigan va okean tubining qariyb 75 foizini egallaydigan hudud deb ta'riflaydi. Rusça Vikipediya ham çegarani 3000 metrdan pastda belgilaydi, inglizça Vikipediya esa abissal pelagik qatlamni 4000–6000 metr oraliğida körsatadi.12

Bu yerga Quyoş nuri yetib kelmaydi, suv harakati juda sust. ÖzME'ga köra, harorat 1–2 daraja atrofida, şörlik 35 promille, gidrostatik bosim esa 300–600 atmosferaga yetadi. Inglizça Vikipediya haroratni 2–3 daraja, bosimning eng yuqori qiymatini esa taxminan 76 megapaskal (750 atmosfera) deb beradi. Uning ma'lumotiga köra, bu zona okean umumiy maydonining 83 foizini va Yer yuzasining 60 foizini qamraydi.

Yoruğliksiz muhitda fotosintez bölmaydi, şu sababli yaşil ösimliklar uçramaydi. Suvda azot, fosfor va kremniy tuzlari köp, çünki yuqori qatlamlardan tinimsiz çöküvçi organik qoldiqlar tubda parçalanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Dunyo okeani tubining qariyb 90 foizini abissal yotqiziqlar qoplaydi.

Abissalda yaşovçi organizmlarning asosiy ozuqasi — yuqoridan tuşadigan detrit, ya'ni «dengiz qori» deb ataladigan organik zarralar. ÖzME bu yerda goloturiyalar, dengiz yulduzlari va dengiz nilufarlari, ayrim ikki tavaqali mollyuskalar, köp tukli çuvalçanglar, qisqiçbaqasimonlar, bulutlar hamda bir qança baliq turlari yaşaşini qayd etadi. Mikroorganizmlardan saprofit bakteriyalar va ayrim zamburuğlar uçraydi. Bu jonzotlar yuqori bosimga moslaşgan, bosim özgarişiga juda sezgir bölgani uçun sayoz suvlarda yaşay olmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, abissal hayvonlarining köpi kör, ayrimlarida esa yoruğlik taratuvçi a'zolar rivojlangan. 1978-yilda olimlar okean tubidagi issiq suv va gaz çiqadigan joylar atrofida öziga xos hayot «vohalari»ni aniqlagan. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, bunday gidrotermal manbalar yonida ösimliklar vazifasini xemosintetik bakteriyalar bajaradi va ular atrofida xilma-xil jamoalar şakllanadi.

Abissaldan yuqorida batial zona, pastda esa okean novlaridagi eng çuqur — ultraabissal (hadal) zona joylaşgan. Çuqur novlar hali ham kam örganilgan; ularga faqat «Triyest» batiskafi kabi maxsus apparatlar tuşa olgan.