Airbus

Airbus SE — Yevropa aerokosmik korporatsiyasi. Uning asosiy faoliyati tijorat samolyotlarini loyihalaş va işlab çiqariş, şuningdek mudofaa va kosmik hamda vertolyot yönalişlari mavjud. Rasman Leyden (Niderlandiya)da röyxatdan ötgan, amalda Blanyak (Fransiya)dan boşqariladi.

Airbus 1970-yilda Yevropa kompaniyalari taşkil etgan Airbus Industrie konsorsiumiga borib taqaladi. Konsorsium amerikalik samolyotlarga raqobatdoş keng fyuzelyajli samolyot yaratiş uçun tuzilgan. 2000-yil 10-iyulda Germaniyaning Daimler-Benz Aerospace (DASA), Fransiyaning Aérospatiale-Matra va Ispaniyaning CASA kompaniyalari birlaşib, EADS (European Aeronautic Defence and Space Company)ni taşkil etdi. EADS keyinçalik Airbus Industrie'ni töliq öz mulkiga oldi. Britaniyaning BAE Systems konsorsiumdagi 20 % uluşi 2006-yilda EADS tomonidan 2,75 mlrd yevroga sotib olingan.

A380 samolyoti 2005-yilda taqdim etildi, birinçi nusxa mijozga 2007-yil 15-oktabrda topşirildi. 2018-yilda Airbus Bombardier'ning CSeries dasturini nazoratga olib, uni A220 deb qayta nomladi. 2019-yilda Airbus samolyot yetkazib beriş böyiça dunyoda birinçi öringa çiqdi. A380 işlab çiqarişi 2021-yilda töxtatildi.

2016-yilda içki tuzilma SMO tarqatib yuborildi; u yirik şartnomalar bilan şuğullanib, korrupsiya mojarolariga aralaşgan edi. 2020-yil yanvarida kompaniya Fransiya, Buyuk Britaniya va AQShning nazorat organlariga jami 3,6 mlrd yevro jarima tölaşini ma'lum qildi.

Kompaniya uç asosiy bölinma orqali işlaydi.

• Airbus (tijorat samolyotlari): A300 (1972), A310, A320 (1987-yilda işga tuşirilgan), A330, A340, A350, A380 va A220 modellari. A320 raqamli fly-by-wire boşqaruv tizimidan foydalangan birinçi tijorat samolyoti böldi.
• Airbus Helicopters: fuqaro va harbiy vertolyotlar (H125, H130, H135, H145, H160, H175, H215, H225, Tiger va boşqalar). Bölinma 1992-yilda Eurocopter Group nomi bilan taşkil topgan. NH90 vertolyotini işlab çiqaruvçi NHIndustries qöşma korxonasining 62,5 % uluşi kompaniyaga tegişli.
• Airbus Defence and Space: harbiy samolyotlar (Eurofighter Typhoon, A400M, A330 MRTT, C-295), uçuvçisiz apparatlar, raketalar, kosmik apparatlar, şuningdek axborot texnologiyalari va kiberxavfsizlik xizmatlari.

Qöşma korxonalar: ArianeGroup (50 %), Eurofighter (46 %), MBDA (37,5 %), ATR (50 %), Airbus Canada (75 %, 2021-yil holatiga). Yirik samolyot qismlarini zavodlar örtasida taşiş uçun Airbus Beluga XL işlatiladi. Asosiy işlab çiqariş markazlari Tuluza va Gamburg-Finkenverderda joylaşgan.

• 2024-yilda 766 ta samolyot yetkazib berilgan (A220 — 75, A320 — 602, A330 — 32, A350 — 57); ingliz tilidagi manbaga köra bu yil davomidagi 878 ta buyurtmadan.
• Tijorat samolyotlari bölinmasi daromadi — 50,6 mlrd yevro; vertolyotlar — 7,9 mlrd yevro (361 ta yetkazilgan); mudofaa va kosmos — 12,1 mlrd yevro.
• 2024-yilda yölovçi samolyotlari bozorining 56 % Airbus'ga, 40 % Boeinğga, 3,6 % Embraer'ga va 0,4 % COMAC'ga töğri kelgan.
• 2024-yil oxirida 171,8 ming xodim işlagan, şundan Fransiyada 59,3 ming, Germaniyada 59,2 ming, Ispaniyada 26,7 ming.
• Forbes Global 2000 (2025) röyxatida 119-örin.

Direktorlar kengaşi raisi — Rene Obermann (2018-yildan), boş ijroçi direktor — Gilyom Fori (2019-yil apreldan). 2024-yil oxirida asosiy aksiyadorlar: Fransiya hukumati (SOGEPA orqali, 10,83 %), Germaniya hukumati (GZBV orqali, 10,82 %) va Ispaniya hukumati (SEPI orqali, 4,08 %). Aksiyalar 2000-yildan Parij, Frankfurt va Ispaniya birjalarida muomalada. Kompaniya EURO STOXX 50 indeksiga kiritilgan. Şöba korxonalari qatoriga Airbus Flight Academy, Airbus Protect, NAVBLUE, Satair, Premium AEROTEC va boşqalar kiradi.