Aka-uka Grimmlar

Aka-uka Grimmlar — nemis filologlari va xalq ijodi tadqiqotçilari Yakob Grimm (1785-yil 4-yanvar, Xanau — 1863-yil 20-sentabr, Berlin) va Vilgelm Grimm (1786-yil 24-fevral, Xanau — 1859-yil 16-dekabr, Berlin). Ular nemis xalq ertaklarini töplab naşr etgani bilan butun dunyoga tanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Grimmlar Karl Laxmann va Georg Beneke bilan birga nemis filologiyasi va germanistikaning asosçilari hisoblanadi.1

Ikki aka-uka Gessen erining Xanau şahrida tuğilgan va Rusça Vikipediyaga köra, uzoq yillar Kassel şahrida yaşagan. ÖzME ma'lumotiga köra, ular Marburgda huquqşunoslik bilimi olgan, ilmiy va pedagogik faoliyatini esa Göttingen universitetida boşlagan. 1837-yilda konstitutsiya qonunlariga amal qilmagan Gannover qiroliga qasamyod qilişni rad etgani uçun ikkalasi ham professorlik lavozimidan çetlatilgan. 1841-yildan aka-uka Berlinda universitet professori va Prussiya Fanlar akademiyasi a'zosi sifatida işlagan. Ularning qabri Berlinning Şöneberg tumanidagi eski Avliyo Matfey qabristonida.

Grimmlar nemis romantiklarining Geydelberg guruhiga mansub bölgan. Ular örta asrlar nemis yozma yodgorliklarini e'lon qilgan, minnezinger va meysterzinger şoirlar merosini örgangan. ÖzME'ga köra, aka-uka nemis folklorşunosligida mifologik maktabga asos solgan va xalq ijodini, tilşunoslikdagi kabi, qiyosiy usul bilan tadqiq etgan.

Ularning eng katta xizmati — ikki jildli «Bolalar va oila ertaklari» hamda «Nemis rivoyatlari» töplamlarini naşr etiş. Rusça Vikipediyaga köra, «Nemis rivoyatlari» 1816–1818-yillarda Berlinda çiqqan. Grimmlar ertak yozib olişda xalq tili va tasavvurining özigagina xos jihatlarini aynan saqlaşni asosiy talab deb bilgan, har bir ertakka yozgan izohlarida esa uning boşqa Yevropa xalqlaridagi variantlarini körsatişga harakat qilgan. Ular ertaklardagi öxşaşlikni umumiy ajdodlardan qolgan qadimgi «ona afsona» bilan izohlagan; ÖzME qayd etişiça, bu mifologik nazariya uzoq vaqt hukmron bölgan bölsa-da, keyinçalik tasdiğini topmagan. Yakobning «Nemis mifologiyasi» (1835) kitobi turli xalqlar mifologiyasini örganişga katta ta'sir körsatgan.

«Qorqiz», «Bremen musiqaçilari», «Böri va yetti uloqça», «Gensel va Gretel», «Qizil qalpoqça», «Rapunsel» kabi ertaklar aynan Grimmlar töplamlari orqali keng tarqalgan. Bu ertaklar köplab tillarga tarjima qilingan, ular asosida teatr, kino, musiqa va tasviriy san'at asarlari yaratilgan.

Aka-uka Grimmlar tilşunos olim sifatida ham iz qoldirgan. Yakob tört jildli «Nemis grammatikasi» (1819–1837) va ikki jildli «Nemis tili tarixi» (1848) asarlarini yaratgan. Rusça Vikipediyaga köra, u german tillaridagi undoşlar siljişi haqidagi qonuniyatni ta'riflab bergan; bu qoida keyinçalik Rask — Grimm qonuni deb atalgan.

Umrining oxirida aka-uka nemis tilining katta etimologik luğatini tuzişga kirişgan. Uning naşri 1852-yilda boşlangan, lekin faqat 1961-yilda nihoyasiga yetgan. Vilgelm D harfigaça, Yakob esa A, B, C va E harflarigaça bölgan qismni tugatişga ulgurgan.