Amhara tili

Amhara tili (öz nomi: አማርኛ) — som tillari guruhiga kiruvçi til. U Efiopiya federal hukumatining rasmiy iş tili bölib, amhara xalqining ona tili hisoblanadi.

Amhara tili semit tillar oilasiga, uning efiopsemit tarmoğiga kiradi; semit tillari afroosiyo makrooilasiga mansub. Efiopsemit tillarining janubiy kiçik guruhiga kiradi, ammo bir qator farqlarga ega va köproq kuşit tillari ta'sirini ötkazgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Gurage, Argobba, Harari va boşqalar bilan bir guruhda sanaladi. Amhara tili geʽez tilining avlodi emas: geʽez şimoliy efiopsemit tarmoğiga kiradi, amhara tili esa janubiy tarmoqqa. Manbada geʽez bilan leksik öxşaşlik 62 % deb körsatilgan.

Amhara tili Efiopiyaning yirik şaharlari va şaharçalarida yaşovçi boşqa aholi uçun umumiy til vazifasini ham bajaradi. Bir qança federal hududlarda u rasmiy yoki iş tili hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, undan Eritreya, Somali va Sudanning şarqiy hududlaridagi ba'zi xalqlar ham foydalanadi.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan:

• özbekça Vikipediya: 2018-yil holatiga köra 31,8 mln ona tilida va 25,1 mln ikkinçi tilda sözlaşuvçi;
• inglizça Vikipediya: 2020-yilda 33,7 mln ona tilida sözlaşuvçi (31 mln i etnik amhara), 2019-yilda 25,1 mln ikkinçi tilda sözlaşuvçi, jami 58,8 mln dan ortiq;
• rusça Vikipediya: 2020-yilda birinçi til sifatida taxminan 32 mln kişi; 2007-yilgi röyxatga köra Efiopiyada 21,6 mln kişi (4 mln i ikkinçi til sifatida); 2020-yilda jami taxminan 60 mln; çet eldagi muhojirlardan 3 mln kişi.

Özbekça va inglizça manbalarga köra, amhara tili dunyoda arab tilidan keyin ikkinçi eng köp gapiriladigan semit tilidir. Özbekça Vikipediyada u ona tili böyiça Oromodan keyin ikkinçi örinda, jami sözlaşuvçilar böyiça birinçi örinda turişi aytilgan; inglizça Vikipediyada esa Efiopiyada eng köp sözlaşiladigan ona tili deyilgan. Efiopiya yahudiy jamoalarining köpçiligi ham amhara tilida gaplaşadi. Vaşington (Kolumbiya okrugi)da u 2004-yilgi Tillardan foydalaniş qonunidagi oltita ingliz bölmagan tildan biridir.

Amhara tili çapdan öngga, geʽez yozuvidan ösgan yozuv bilan yoziladi. Bu abugida tizimi bölib, unda har bir belgi undoş va unli birikmasini bildiradi. Belgilar fidäl (ፊደል) deb ataladi — „yozuv, alifbo, harf, belgi“ ma'nosida. Boş va kiçik harflar farqlanmaydi. Belgilar soni manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 296 belgi, inglizça Vikipediyada taxminan 280 harf (34 asosiy belgi, ularning har biri yetti şaklda, hamda 49 ta „wa“ harfi). Yozuv Unicode tarkibiga kiritilgan. Lotin alifbosiga ötkazişning umumiy qabul qilingan tizimi yöq.

Inglizça Vikipediyaga köra, amhara tili 12-asr oxiridan beri Efiopiyada rasmiy iş tili, sud, savdo va harbiy muloqot tili bölgan; „podşoh tili“ (Lisane Negus) nomi imperator Yekuno Amlak bilan boğlanadi. Rusça Vikipediyada amhara adabiyotining dastlabki unsurlari (harbiy qöşiqlar yozuvlari) 14–15-asrlarga borib taqaladi; 17-asrgaça efiop adabiyoti geʽez tilida rivojlangan. Adabiy til sifatida amhara tili 19-asr oxiridan, ayniqsa 1940—1950-yillardan rivojlana boşlagan. Tilning birinçi grammatikasi va luğatini 1680-yillarda Hiob Ludolf va Abba Gorgoris tuzgan. 1917-yilda Hiruy Volde Selassiye amhara tilidagi birinçi adabiy jurnal «Goha Tsibax»ni yaratgan.

Rusça Vikipediyaga köra, fonetik tizimda 7 unli va 28 undoş fonema bor; glottallaşgan undoşlar mavjud. Söz yasalişida uç undoşli ildiz saqlangan, ammo köpinça suffiksatsiya qöllanadi. Söz tartibi kuşit tillari ta'sirida özgargan: aniqlovçi aniqlanmişdan oldin keladi, kesim gap oxirida turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, undoşlar çöziqligi ma'no farqlaydi (masalan, alä „dedi“ va allä „bor“), ammo yozuvda bu körsatilmaydi. Urğu haqida yagona fikr yöq. Fe'llar ega bilan şaxs, son va jins böyiça moslaşadi.

Rusça Vikipediyaga köra, tilda şoa, gojam va gondar lahjalari ajratiladi; inglizça Vikipediyada barça lahjalar özaro tuşunarli ekani aytilgan.