Antidotlar

Antidotlar, yoki ziddizaharlar (yunonça antidoton — «zaharga qarşi berilgan») — organizmga tuşgan zaharli moddalarni zararsizlantiradigan yoki ularning ta'sirini yöqqa çiqaradigan dori moddalari. Rusça Vikipediyaga köra, antidot zahar bilan bevosita kimyoviy birikib yoki zahar zararlaydigan töqima va molekulalarga qarama-qarşi ta'sir körsatib işlaydi; zaharlanişda buzilgan a'zolar faoliyatini umumiy tarzda tuzatuvçi dorilar antidot hisoblanmaydi.12

ÖzME'ga köra, antidotlar xilma-xil bölib, organizmga turli yöllar bilan — içirib, terining zararlangan joyiga surtib yoki qonga yuborib kiritiladi. Zahar hali qonga şimilmagan bölsa, uni organizmdan çiqariş yoki öşa joyning özida neytrallaş çorasi köriladi: me'da yuviladi va tegişli antidot beriladi. Masalan, kislotadan zaharlanganda natriy bikarbonat yoki magniy oksid kabi işqoriy moddalar, işqordan zaharlanganda esa limon kislota, limon şirasi yoki suyultirilgan sirka içiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, yutilgan zaharlarga qarşi köpinça faollaştirilgan kömir beriladi: u zaharni öziga şimib, uni hazm yöllaridan çiqarib yuboradi.

Rusça Vikipediyaga köra, antidotni tanlaş zaharning turi va ta'sir xususiyatiga boğliq, samarasi esa zaharlovçi modda qança aniq topilgani va yordam qança tez körsatilganiga boğliq. Ayrim zaharlarning umuman antidoti yöq.

ÖzME'ga köra, zahar qonga şimilib ulgurgan bölsa, uni qon içida zararsizlantiriş kerak böladi: venaga glyukoza yuboriladi va maxsus dorilar qöllanadi. Mişyakli moddalar (masalan, lyuizit) va oğir metallar tuzlari, jumladan sulemadan zaharlanişda unitiol, sianidlardan zaharlanişda amilnitrit, fosfororganik moddalar va zaharli qöziqorinlar tarkibidagi muskarindan zaharlanişda atropin işlatiladi.

Rusça Vikipediya bu röyxatni boyitadi. Unga köra, unitiol köp zaharlarga qarşi qöllanadigan universal antidot hisoblanadi. Qörğoşin va mis kabi oğir metallar bilan zaharlanişda ularni suvda yaxşi eriydigan birikmalarga boğlab, buyrak orqali çiqaradigan komplekson moddalar, masalan EDTA, qöllanadi. Fosfororganik zaharlanişda atropin bilan birga ferment faolligini tiklovçi oksimlar beriladi. Metil spirtidan zaharlanganda etil spirti, opioid dorilarning ortiqça dozasida esa nalokson antidot vazifasini bajaradi. Glyukoza sianid kislotani boğlab, uni zaharsiz birikmaga aylantiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim zaharlarga qarşi antidot hayvon organizmiga zaharni oz miqdorda yuborib, uning qonidan hosil bölgan antitelolarni ajratib oliş yöli bilan tayyorlanadi. Ilon, örgimçak va boşqa zaharli hayvonlar çaqqanda işlatiladigan zardoblar şu usulda olinadi. Ba'zi zaharli bögimoyoqlilar, masalan ari va çayonlarning zahari asosan allergik şok orqali xavfli böladi; bunday hollarda antidot emas, şokka qarşi davolaş qöllanadi.