Aral

Aral (rus. Aralsk, qozoq. Aral) — Qozoğistonning Qizilörda viloyatidagi şahar, Aral tumanining ma'muriy markazi. Özbekça manbada Aralsk deb ham yuritiladi; 1938-yildan şahar maqomiga ega.

Hozirgi şahar yaqinida 1817-yildan Alti-Quduq (Olti quduq) degan qişloq bölgan; hozir u şaharning janubiy qismidagi temir yöl razyezdi. 1870-yillardan manbalarda Aral posyolkasi sifatida tilga olinadi. Şahar Orenburg — Toşkent temir yöli qurilişi (1899—1905) munosabati bilan vujudga kelgan. 1905-yilda temir yöl vokzali qurilgan va rasmiy tarix şu yildan boşlanadi. Rus manbasiga köra, vokzal 2025-yil avgustida buzib taşlangan.

1905-yilda rus savdogarlari yirik baliqçilik uyuşmalarini tuzib, Aralda „Xiva“ aksiyadorlik jamiyatini taşkil etgan; bu Orol dengizida sanoat baliq ovining boşlanişi bölgan. Kema ta'mirlaş ustaxonalari ham taşkil etilgan.

1930-yildan Aral Qozoğiston ASSR Aral tumanining markazi, 1938-yilda tuman bilan birga yangi taşkil etilgan Qizilörda viloyatiga kirgan va şahar maqomini olgan. 1971-yilda Aralda çeçak kasalligi tarqalgan: inglizça manbaga köra, u yaqin atrofdagi biologik qurol sinov maydonidan çiqqan virus bilan boğliq deb aniqlangan; 10 kişi kasallangan, 3 nafari vafot etgan, taxminan 50 000 aholi emlangan.

Sovet davrida şaharda yopiq harbiy şaharçalar bölgan, ular 1992—1993-yillarda „Barxan“ poligoni tugatilgaç böşatilgan.

Şahar Orol dengizining şimoli-şarqida joylaşgan. Joy sal tepalikli tekislik, dengiz tomon qiya; balandliklar 55—71 m. Şarqiy qismini ösimliklar mustahkamlagan qumlar egallagan. Doimiy oqadigan daryolar yöq. Iqlimi keskin kontinental, quruq, yillik yoğin taxminan 130 mm. Dengiz çekinişi tufayli şahar quriğan qirğoqda qolgan; inglizça manbada u dengizning şimoliy qoldiğidan taxminan 12 km uzoqda deyilgan, 2005-yilda töğon qurilişidan oldin bu masofa 100 km atrofida bölgan.

Aholisi: 31,4 ming kişi (1991, ÖzME); 30 347 (1999 va 29 987 (2009), ikkalasi aholi röyxati); 36 793 kişi (2022-yil 1-oktyabr, rus manbasi). Işsizlik yuqori bölgani sababli yoşlar Baykonur, Qizilörda va boşqa şaharlarga ketmoqda.

20-asrning köp qismida Aral baliqçilik markazi va Orol dengizi porti bölgan. Kema ta'mirlaş, kötariş-transport jihozlari, nasos-quvvat jihozlari zavodlari, „Aralrybprom“ birlaşmasi, tikuvçilik fabrikasi, ğişt va moy zavodlari işlagan. Eng yuqori rivojlaniş 1970-yillarda bölgan. Dengiz sayozlaşgaç, iqtisodiyot pasaygan. Hozir baliq qayta işlaş korxonalari („Kambala Balik“, „Aralbalik“, „Atameken Holding“) işlaydi; Kiçik Orolda kambala moslaştirilgan.

Şaharda köçalar töğri burçakli rejalaşgan, uylar asosan bir qavatli. Şahar bilan Abdijamil Nurpeisov (1924—2022, yozuvçi) va Lev Rohlin (1947—1998, harbiy va siyosiy arbob) kabi şaxslar boğliq.