Arktika

+ Arktika (yunonça «arktikos» — «şimoliy», asli «arktos» — «ayiq» sözidan; Katta Ayiq yulduz turkumiga işora) — Yer şarining Şimoliy qutbga tutaş qutbiy mintaqasi. ÖzME'ga köra, u Şimoliy Muz okeani va undagi orollarni (No…

+ Arktikaning quruqlik qismi [[m:352|Rossiya]], [[m:287|Kanada]], [[m:211|Amerika Qöşma Ştatlari]] (Alyaska), Daniya (Grenlandiya) va [[m:336|Norvegiya]] (Şpitsbergen) hududlariga tegişli. Inglizça Vikipediyaga köra, sakki…

+ ## Geologik tuzilişi va relyefi

+ ÖzME'ga köra, mintaqada qadimiy kristall qalqonlar va platformalar hamda paleozoy va mezozoy burmali tuzilmalari uçraydi. Uçlamçi davr örtalarigaça Arktikaning katta qismi quruqlik bölib, iqlimi iliq va nam bölgan; keyin…

+ Rusça Vikipediyaga köra, Arktika relyefida orollari bilan birga materik sayozligi (şelf) va çuqurligi 5527 metrgaça yetadigan Arktika havzasi ajraladi. Şelfda Barens, Kara, Laptevlar, Şarqiy Sibir va Çukotka dengizlari j…

+ ## Iqlimi

+ Arktika iqlimining asosiy xususiyati — yil böyi past harorat. Yozda Quyoş past turib, yerni kam isitadi, qişda esa uzoq davom etadigan qutb tuni sababli havo qattiq soviydi. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati Atlan…

+ Inglizça Vikipediyaga köra, Arktikada qayd etilgan eng past harorat qariyb −68 °C ga teng. Hozirgi vaqtda mintaqada yer usti havosining harorati butun dunyo böyiça örtaça körsatkiçdan 2–3 baravar tez oşmoqda; bu hodisa «…

+ ## Dengiz muzlari va muzliklar

+ ÖzME'ga köra, Arktika suv yuzasining katta qismi yil böyi suzuvçi muzlar bilan qoplangan: qişda taxminan 11 mln km², yozda 8 mln km². Bir yillik muzlar qalinligi 0,8–1,3 m, köp yillik muzlarniki 3–4 m ga yetadi; aysbergl…

+ ## Ösimlik va hayvonot dunyosi

+ Ösimlik turlari kam: ÖzME'ga köra, Grenlandiyada 450 ga yaqin, Frans-Iosif Yerida esa bor-yöği 36 gulli ösimlik turi bor. Rusça Vikipediyaga köra, Arktikada daraxt ösmaydi; pakana butalar, ötlar, yösin va lişayniklar ust…

+ ## Aholisi

+ Inglizça Vikipediyaga köra, Arktikaning tub aholisi — inuitlar, çukçalar, nenetslar, saamlar, evenklar va boşqa xalqlar bölib, ular azaldan ovçilik, baliqçilik va buğuçilik bilan şuğullanib kelgan. Rusça Vikipediyaga kör…

+ ## Örganiliş tarixi

+ ÖzME'ga köra, 10-asrda Grenlandiyani normannlar kaşf etgan, ruslar esa 12-asrdan Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya orollarini özlaştira boşlagan. 1596–1597-yillarda golland dengizçisi Villem Barens Novaya Zemlyada qişlagan…

+ Rusça Vikipediyaga köra, 1937-yil 21-mayda Şimoliy qutb yaqinidagi muz ustiga birinçi suzuvçi qutb stansiyasi «Şimoliy qutb-1» tuşirilgan. 1958-yilda Xalqaro geofizika yili dasturi doirasida köplab mamlakatlar Arktikada …