Atayal

Atayal tili — Tayvandagi atayal xalqining tili. U avstroneziya oilasiga kiradi. Asosiy lahjalari — squliq va c'uli’ (ts'ole’).

Atayal avstroneziya oilasining tayvan (formoza) tillariga kiradi. Uning ikki asosiy lahja guruhi bor: squliq va c'uli’ (ts'ole’). Goderiç (2020) böyiça atayalning yetti lahjasi ajratiladi. Şuningdek, u 1000 dan ortiq protoatayal sözini tiklagan.

Squliq eng keng tarqalgan va nufuzli lahja hisoblanadi. Boşqa lahjalar:

• s'uli — Sinçju okrugida (Tszyanşi va Ufen volostlari) hamda Miaoli okrugi bilan Tayçjun şahri orasidagi Daan daryosi böylab;
• klesan (c'uli’) — Nanxu toğidan taxminan 40 km şimol va şarqdagi qişloqlarda;
• matu'uwal (mayrinax) — Miaoli okrugining Taian volostida, Rinax daryosi böyidagi uç qişloqda;
• plngawan — Nantou okrugining Renay volostidagi Sasi qişloğida;
• skikun — Yilan okrugining Datong volostida;
• matu'aw — Miaoli okrugining Taian volostidagi Maymaralas va Matabalay qişloqlarida.

Manbalarda sözlaşuvçilar soni haqida ma'lumot yöq.

Atayal asosan lotin yozuvida yoziladi. Tayvan hukumati til uçun standart imloni 2005-yilda belgilagan. Imloda ⟨ng⟩ — /ŋ/ tovuşini, apostrof — undoş-tutuq (glottal) tovuşni bildiradi. Rus tilidagi maqolada alifbo 24 belgidan iborat deyiladi: A B C E G H I K L M N O P Q R S T U W X Y Z ’ Ŋ (ng).

Til haqida bir neça grammatika naşr etilgan. Soren Egerodning atayal–inglizça luğati çop etilgan (inglizça maqolada — 1980-yil). Injilning atayalça tarjimasi rus tilidagi maqolada 2002-yilda bosilgan, inglizça maqolada 2003-yilda yakunlangan deyiladi. Atayal Yilan kreol yapon tilining manba tillaridan biri bölgan.

Gomindan davrida Tayvanda mandarin yagona milliy til etib joriy qilindi, mahalliy tillar, şu jumladan atayal ham siqib qöyildi. Ta'limning mandarinda olib borilişi tilning avloddan avlodga ötişini susaytirdi. 1980-yillarda harbiy holat bekor qilinib, demokratiyaga ötilgaç, Tub aholi kengaşi taşkil etildi va mahalliy tillarni saqlaşga yönaltirilgan siyosat yuritildi. 2020-yil aprelida atayal tilidagi Vikipediya işga tuşirildi.

Rus tilidagi maqolaga köra, fonetik tizimda 19 undoş, 6 unli va 6 diftong bor; urğu odatda oxirgi böğinga tuşadi. Velyar frikativ [x] atayal tillari uçun xos belgi sanaladi va söz boşida kelmaydi.

Mayrinax lahjasida fe'lning tört xil fokus tizimi bor: agent, patsiyent, lokativ va instrumental/benefaktiv fokus. Aspekt belgilari qatoriga -in- (perfektiv) va kiaʔ hamda haniʔan (davom etiş) kiradi. Kelişik belgilari tizimi murakkab; Ulay lahjasida (squliq) esa ança oddiy. Matu'uwal va pa'kuali’ (c'uli’ ning kiçik lahjalari) luğatida erkak va ayol nutqi farqlanişi bilan ajralib turadi.