Xitoy Respublikasi

Xitoy Respublikasi, xalqaro miqyosda köpinça Tayvan deb ataladi, Şarqiy Osiyodagi davlat. Poytaxti — Taypey, rasmiy tili — xitoy (mandarin, «goyuy») tili. Mamlakatning xalqaro maqomi bahsli.

Ingliz tilidagi Vikipediyada Tayvanda kamida 25 000 yildan beri odam yaşagani, mahalliy xalqlarning ajdodlari esa taxminan 6000 yil avval joylaşgani aytiladi. Orol haqidagi dastlabki ma'lumotlar 1–2-asrlardagi Xitoy manbalarida uçraydi. Formoza nomi portugal dengizçilarining xaritalaridagi «Ilha Formosa» (gözal orol) ifodasidan kelib çiqqan; özbekça Vikipediyada bu 1590-yilga, inglizça Vikipediyada 1542-yilga tegişli deyiladi. 1624-yildan Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi orolda Zeelandia qal'asini barpo etdi. 1683-yilda orol Qing sulolasi tarkibiga kirdi, 1895-yilda Yaponiyaga berildi.

Xitoy Respublikasi 1912-yilda taşkil topgan va Gomindan partiyasi boşqargan. Ikkinçi jahon uruşidan söng, 1945-yilda Tayvan Xitoyga qaytarildi. Fuqarolar uruşida mağlub bölgan Gomindan hukumati Tayvanga köçdi (inglizça va özbekça manbalarda — 1949-yil, rusça Vikipediyada — 1950-yil). 1971-yilda BMTdagi örin Xitoy Xalq Respublikasiga berildi. 1980-yillar oxiri — 1990-yillar boşida mamlakat harbiy holatdagi bir partiyaviy tizimdan köp partiyaviy demokratiyaga ötdi; prezidentlar 1996-yildan saylanadi.

Xitoy Respublikasi nazoratidagi hudud 168 ta orolni, jumladan Tayvan, Penxu, Matszu va Szinmen orollarini öz içiga oladi. Umumiy maydon rusça Vikipediyada 36 197 km², inglizçada 36 193 km² deb berilgan. Tayvan oroli uzunligi 394 km, eng keng joyi 144 km; uni materikdan 130—220 km kenglikdagi Tayvan böğozi ajratib turadi. Şarqiy qismida toğlar, ğarbida tekisliklar joylaşgan, aholining asosiy qismi ğarbiy tekisliklarda yaşaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, mamlakat yarim prezidentlik tizimidagi demokratiya. Özbekça Vikipediyada oliy organlar sifatida Milliy majlis va beşta palata (yuan) körsatilgan; 40 dan ortiq partiya röyxatga olingan, yetakçilari — Demokratik progressiv partiya va Gomindan. 2020-yilda Tayvanni 15 davlat tan olgani aytilgan (özbekça Vikipediya), inglizça va rusça manbalarda esa 11 ta davlat bilan rasmiy diplomatik aloqa borligi yoziladi. Xitoy Xalq Respublikasi Tayvanga da'vo qiladi.

1960-yillar boşidan Tayvanda tez iqtisodiy ösiş va sanoatlaşuv kuzatildi («Tayvan möjizasi»). Mamlakat Şarqiy Osiyoning «tört kiçik iqtisodiy ajdari» qatoriga kiradi. Iqtisodiyot eksportga yönalgan; elektronika, maşinasozlik, pölat va kimyo sanoati rivojlangan. Nominal YaIM böyiça iqtisodiyot dunyoda 21-örinda. Qişloq xöjaligida şoli asosiy ekin; şakarkamiş, batat, ananas yetiştiriladi. Pul birligi — Yangi Tayvan dollari.

Aholining 70 foizdan köpi hoklo, 15—20 foizi xakka, 10 foizdan köpi 1945—1949-yillarda materikdan kelganlar avlodidir; mahalliy xalqlar 2,5 foizni taşkil etadi. Rasmiy til bilan bir qatorda hoklo, xakka va mahalliy avstroneziya tillari qöllanadi. Ananaviy xitoy ierogliflari örniga an'anaviy xitoy yozuvi işlatiladi. Aholi asosan buddizm, daosizm va xalq e'tiqodlariga, kamroq xristianlikka amal qiladi; ajdodlarga siğiniş keng tarqalgan. Milliy bayram 10-oktyabrda nişonlanadi.