Rukai

Rukai — Tayvanda rukay xalqi sözlaşadigan formoza tili. U avstroneziya tillari oilasiga kiradi. Til oltita lahjadan iborat bölib, ularning sözlaşuvçilari soni taxminan 10 000 kişi deb baholanadi.

Rukai avstroneziya tillari oilasiga mansub. Paul Jen-kuei Li rukaini proto-avstroneziya tilidan birinçi bölib ajralib çiqqan til deb hisoblaydi. Li (2008) böyiça proto-avstroneziya tili miloddan avvalgi 4500-yilga, rukaining ajralişi esa miloddan avvalgi 3000-yilga töğri keladi.

Turli olimlarning tasniflarida rukai avstroneziya tillari içida eng farqli tillardan biri, köpinça esa eng farqlisi deb topiladi. Şu sababli u proto-avstroneziya tilini qayta tiklaşda muhim dalil hisoblanadi. Ross (2009) fikriça, şu paytgaça qayta tiklaş işlarida rukai hisobga olinmagan, şuning uçun ular butun oila uçun yaroqli deb hisoblanmaydi.

Rukai oltita lahjaga bölinadi: budai, labuan, maga, mantauran, tanan va tona. Zeitoun (2007) ma'lumotiga köra, bu lahjalar 12 ta qişloqda sözlaşiladi. Maga, tona va mantauran birgalikda «Quyi uç qişloq» deb ham ataladi. Rukaylar yaqinda Sandimen tumani va Majia tumanining janubiy Sanhe qişloğida ham yaşay boşlagan; u yerda paiwanlar köp. Budai rukaylari 1900-yillar örtasida Wutai tumaniga köçib ötgunga qadar Sanhe qişloğida yaşagan.

Lahjalar örtasida özaro tuşuniş darajasi turliça. Sözlaşuvçilarning ayrimlari faqat rukai tilini biladi.

Fonologiya. Aksar rukai lahjalarida törtta unli, retrofleks va tişlararo undoşlar bor. Budai rukaida unlilar /i ə a u/. Tanan rukai formoza tillari içida eng boy undoşlar tizimiga ega: 23 undoş, uzunlik jihatidan farqlanadigan 4 unli. Paiwan va xitoy tili ta'sirida yoş sözlaşuvçilar /ð/ ni ba'zan [z] deb talaffuz qiladi, tananda esa /θ/ ning /s/ bilan qöşilib ketişi mumkin. Mantauran rukaida jarangli portlovçilar spirantlaşgan: *b → /v/, *d va *ɖ → /ð/, *g → /h/.

Morfologiya. Mantauran rukaida böğin odatda (C)V tuzilişida, sözlar 2–4 böğindan iborat. Tört jarayon mavjud: affikslaş, özakni özgartiriş, reduplikatsiya va qöşma söz yasaş. Budai rukaida otlar va fe'llar reduplikatsiyasi turli ma'no beradi, masalan, fe'lda davomiylik yoki takrorlaniş.

Ovoz tizimi va sintaksis. Budai (kucapungan) lahjasi tahliliga köra, rukai formoza tillari orasida faol–majhul ikkilik tizimiga ega bölgani bilan ajralib turadi (Çen va Sung, 2005): faol (agent fokusi) u-/w- old qöşimçasi, majhul (patsiyent fokusi) ki- old qöşimçasi bilan ifodalanadi. Stanley Starosta buni rukai avstroneziya oilasidan birinçi ajralgan til ekanining belgisi deb hisoblaydi, ammo bu ikkilik Çen (2005) tomonidan e'tirozga uçragan. Ingliz tilidagi manbaning bir bölimida rukai fokus tizimiga ega bölmagan yagona formoza tili deb ham aytiladi. Aksar formoza tillaridan farqli ravişda rukaida ergativ emas, akkuzativ kelişik belgilaş tizimi qöllanadi (Zeitoun, 2007). Mantauran rukaida gaplar nomli va fe'lli turlarga bölinadi. Zeitoun (2007) bu lahjada ön bir söz turkumini ajratadi, jumladan otlar, fe'llar, olmoşlar, körsatiş sözlari va sonlar.